Podział majątku po rozwodzie może być znacznie bardziej skomplikowany, gdy wspólne mieszkanie zostało kupione za kredyt indeksowany lub denominowany do franka szwajcarskiego albo innej waluty. Samo przyznanie nieruchomości jednemu z byłych małżonków nie rozwiązuje bowiem problemu kredytu. Trzeba dodatkowo ustalić, kto spłacał raty po ustaniu wspólności majątkowej, czy małżonkowie mają roszczenie wobec banku oraz czy równolegle toczy się już sprawa o nieważność umowy kredytu. Błąd na etapie podziału majątku może doprowadzić do utraty części roszczeń albo do sytuacji, w której te same przepływy pieniężne zostaną rozliczone dwa razy.
Co sąd dzieli przy podziale majątku wspólnego?
W sprawie o podział majątku sąd przede wszystkim ustala, co wchodziło w skład majątku wspólnego małżonków i jaka jest wartość poszczególnych składników.
Jeżeli jeden z małżonków żąda ustalenia nierównych udziałów, sąd musi najpierw rozpoznać takie żądanie. Gdy żądania nie ma, zasadą wynikającą z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są równe udziały małżonków w majątku wspólnym.
Skład i wartość majątku sąd ustala z urzędu na podstawie art. 684 w zw. z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Znaczenie mają przy tym nie tylko nieruchomości, samochody czy pieniądze. Składnikiem podlegającym uwzględnieniu może być także wierzytelność przysługująca byłym małżonkom wobec osoby trzeciej, w tym wobec banku.
To właśnie ta kwestia nabiera szczególnego znaczenia w przypadku kredytu frankowego.
Kredyt hipoteczny nie jest dzielony razem z mieszkaniem
Jednym z najczęstszych nieporozumień jest przekonanie, że jeżeli sąd przyzna mieszkanie jednemu z małżonków, to automatycznie „przepisze” na niego również kredyt.
Tak się nie dzieje.
W postępowaniu o podział majątku sąd dzieli aktywa, natomiast nie dokonuje podziału zobowiązań wobec osób trzecich. Jeżeli zatem oboje małżonkowie są kredytobiorcami, samo przyznanie lokalu jednemu z nich nie zwalnia drugiego z odpowiedzialności wobec banku.
Do zmiany sytuacji dłużników potrzebne jest odrębne porozumienie z wierzycielem. Bez zgody banku postanowienie o podziale majątku nie powoduje, że jeden z kredytobiorców przestaje odpowiadać za kredyt.
Ma to ogromne znaczenie praktyczne. Możliwa jest bowiem sytuacja, w której były mąż otrzyma mieszkanie na własność i zostanie zobowiązany do spłaty byłej żony, ale bank nadal będzie mógł domagać się wykonywania umowy kredytu od obojga.
Czy przy wycenie mieszkania odlicza się pozostały kredyt?
Co do zasady sąd nie pomniejsza wartości nieruchomości o wysokość zobowiązania zabezpieczonego hipoteką.
Takie podejście wynika ze wskazanego w materiale źródłowym orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym uchwały z 25 lipca 2019 r., III CZP 14/19, oraz uchwały składu siedmiu sędziów z 27 lutego 2019 r., III CZP 30/18.
W praktyce może to prowadzić do trudnej sytuacji ekonomicznej. Jeden z małżonków otrzymuje nieruchomość wycenioną według jej wartości rynkowej i na tej podstawie musi dokonać spłaty drugiego, a jednocześnie nadal pozostaje wraz z byłym małżonkiem odpowiedzialny wobec banku.
Przy kredycie frankowym dochodzi do tego kolejny element: sama umowa może być kwestionowana, a świadczenia wpłacone bankowi mogą stać się przedmiotem roszczenia o zwrot.
Roszczenie wobec banku może być składnikiem majątku wspólnego
Jeżeli umowa kredytu okaże się nieważna, świadczenia spełniane w jej wykonaniu mogą podlegać zwrotowi jako świadczenia nienależne na podstawie art. 410 w zw. z art. 405 Kodeksu cywilnego.
Oznacza to, że oprócz mieszkania w sprawie o podział majątku może pojawić się jeszcze jeden istotny składnik: wierzytelność wobec banku o zwrot określonych kwot.
Sąd prowadzący sprawę o podział majątku nie może jednak wydać orzeczenia, które w sposób wiążący przesądzi obowiązek banku do zapłaty, jeżeli bank nie jest stroną właściwego procesu dotyczącego umowy kredytu. Spór z bankiem wymaga odrębnego postępowania.
Sąd działowy może natomiast uwzględnić istnienie wierzytelności między małżonkami przy podziale majątku i określić, komu ma ona przypaść.
Możliwe jest przyznanie całej wierzytelności jednemu z małżonków. Taki wariant może jednak wymagać jej wyceny i odpowiedniego uwzględnienia w rozliczeniach między byłymi małżonkami.
W sprawach, w których wynik przyszłego procesu przeciwko bankowi pozostaje niepewny, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być pozostawienie wierzytelności obojgu byłym małżonkom zgodnie z ich udziałami w majątku wspólnym. Przy równych udziałach każdy otrzymałby więc po 1/2 wierzytelności.
Kto rozlicza raty kredytu płacone po ustaniu wspólności majątkowej?
Po rozwodzie albo po wcześniejszym ustanowieniu rozdzielności majątkowej często tylko jeden z małżonków nadal spłaca cały wspólny kredyt.
Jeżeli zobowiązanie jest wspólne, małżonek, który spełnił świadczenie ponad przypadającą na niego część, może co do zasady dochodzić od drugiego współdłużnika odpowiedniego zwrotu na podstawie art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego.
Przy równych udziałach w majątku wspólnym będzie to zazwyczaj połowa odpowiednio rozliczanych świadczeń.
Przykład: jeden z byłych małżonków płaci wszystkie raty
Joanna i Tomasz kupili mieszkanie w Poznaniu za środki z kredytu indeksowanego do CHF. Wspólność majątkowa ustała w czerwcu 2023 r. Od lipca 2023 r. do końca 2025 r. Tomasz sam przekazał bankowi łącznie 86 000 zł tytułem rat.
Jeżeli kredyt jest traktowany jako ważne wspólne zobowiązanie, a udziały Joanny i Tomasza są równe, Tomasz może co do zasady żądać odpowiedniego rozliczenia części świadczeń przypadającej na Joannę.
Problem pojawia się jednak wtedy, gdy umowa kredytu zostanie następnie uznana za nieważną. Wówczas wpłaty dokonane na rzecz banku nie są już rozpatrywane wyłącznie jako wykonanie ważnego długu, lecz mogą stać się podstawą roszczenia o zwrot świadczenia nienależnego.
Dlatego w sprawie, w której równolegle występuje spór frankowy, nie można analizować regresu między byłymi małżonkami w oderwaniu od roszczenia wobec banku.
Roszczenie o zwrot rat trzeba prawidłowo zgłosić w sprawie o podział majątku
Sąd nie rozlicza automatycznie wszystkich rat tylko dlatego, że jeden z małżonków wspomniał w czasie rozprawy, iż samodzielnie płacił kredyt.
Roszczenie musi zostać wyraźnie zgłoszone i odpowiednio określone. Z materiału źródłowego wynika, że powinno odpowiadać wymaganiom stawianym żądaniu procesowemu, w szczególności powinno pozwalać ustalić jego podstawę oraz wysokość.
Ma to szczególne znaczenie ze względu na art. 618 § 3 w zw. z art. 688 i art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Roszczenia podlegające rozpoznaniu w postępowaniu działowym, które mogły zostać w nim skutecznie zgłoszone, mogą po prawomocnym zakończeniu podziału nie być już możliwe do dochodzenia w odrębnym procesie w zakresie objętym skutkiem tego przepisu.
Dlatego osoba, która po ustaniu wspólności spłacała raty, nie powinna ograniczać się do przedstawienia historii rachunku. Trzeba sformułować konkretne żądanie rozliczenia.
Sąd powinien również rozstrzygnąć o takim roszczeniu oddzielnie od samej spłaty należnej w związku z przyznaniem mieszkania jednemu z małżonków. Z punktu widzenia przejrzystości rozstrzygnięcia są to dwie różne kwestie: jedna wynika z podziału składników majątku, druga z wzajemnych rozliczeń byłych małżonków.
Co zmienia potencjalna nieważność kredytu frankowego?
W konsumenckich umowach kredytów powiązanych z walutą obcą przedmiotem sporów były w szczególności postanowienia dotyczące sposobu ustalania kursów oraz ryzyka walutowego. Materiał źródłowy odwołuje się do licznego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącego kontroli niedozwolonych postanowień umownych.
Dla podziału majątku najważniejszy jest jednak skutek ekonomiczny.
Jeżeli umowa jest ważna, raty zapłacone przez jednego małżonka po ustaniu wspólności mogą stanowić wykonanie wspólnego zobowiązania i prowadzić do powstania regresu wobec drugiego małżonka.
Jeżeli natomiast umowa jest nieważna, trzeba równolegle uwzględnić roszczenia kredytobiorców wobec banku o rozliczenie świadczeń spełnionych w wykonaniu tej umowy.
Nieprawidłowe połączenie obu mechanizmów mogłoby prowadzić do podwójnego ekonomicznego rozliczenia tych samych wpłat.
Podział majątku przed pozwaniem banku
Najwięcej niepewności występuje wtedy, gdy była para prowadzi już sprawę o podział majątku, ale nie wniosła jeszcze pozwu przeciwko bankowi.
Sąd może w takim postępowaniu zetknąć się z trzema elementami jednocześnie: nieruchomością obciążoną hipoteką, potencjalną wierzytelnością wobec banku oraz żądaniem jednego z małżonków dotyczącym rat zapłaconych po ustaniu wspólności.
Samo postępowanie działowe nie zastąpi procesu przeciwko bankowi. Rozstrzygnięcie odnoszące się do potencjalnej wadliwości umowy nie może samo w sobie przesądzić praw i obowiązków banku.
Materiał źródłowy proponuje w takim przypadku rozwiązanie polegające przede wszystkim na niewycenianiu potencjalnej wierzytelności w taki sposób, jak gdyby jej skuteczne wyegzekwowanie od banku było już przesądzone, lecz na przyznaniu jej byłym małżonkom stosownie do udziałów, przy jednoczesnym odrębnym rozpoznaniu prawidłowo zgłoszonego roszczenia regresowego.
Trzeba przy tym zachować spójność między oboma rozliczeniami, aby przyszły korzystny wyrok przeciwko bankowi nie powodował ponownego uzyskania przez jednego z byłych małżonków tej samej ekonomicznej korzyści.
Jest to szczególnie ważne w sytuacji, gdy po ustaniu wspólności tylko jedna osoba dokonywała wpłat.
Przykład: podział majątku przed sprawą frankową
Aleksandra i Piotr mają równe udziały w majątku wspólnym. Do podziału pozostaje mieszkanie w Gdańsku warte 760 000 zł, kupione wcześniej za kredyt powiązany z CHF. Po ustaniu wspólności Piotr sam zapłacił bankowi 72 000 zł.
Piotr chce otrzymać mieszkanie oraz rozliczyć część zapłaconych rat. Byli małżonkowie rozważają również pozwanie banku, ale jeszcze tego nie zrobili.
W takim układzie nie powinno się traktować przyszłego zwrotu z banku jako pewnej kwoty i na tej podstawie przyznawać całej wierzytelności Piotrowi za jednoczesną spłatą Aleksandry. Wynik przyszłego postępowania przeciwko bankowi nie został bowiem jeszcze przesądzony.
Znacznie istotniejsze jest prawidłowe zidentyfikowanie wierzytelności jako potencjalnego składnika wspólnego majątku oraz oddzielne rozstrzygnięcie roszczenia wynikającego z wpłat dokonywanych po ustaniu wspólności.
Co zrobić, gdy sprawa przeciwko bankowi już się toczy?
Drugi wariant występuje wtedy, gdy byli małżonkowie jednocześnie prowadzą dwa postępowania: sprawę o podział majątku oraz proces przeciwko bankowi.
Samo wszczęcie sprawy frankowej nie oznacza automatycznie, że postępowanie o podział majątku musi czekać na jej zakończenie.
Materiał źródłowy wskazuje, że zawieszanie sprawy działowej wyłącznie z tego powodu może być niecelowe, zwłaszcza gdy pozostałe kwestie majątkowe są gotowe do rozstrzygnięcia.
Duże znaczenie ma jednak ustalenie, czego dokładnie byli małżonkowie żądają od banku i w jaki sposób określili przypadające im kwoty.
Jeżeli wspólnie twierdzą, że umowa jest nieważna i żądają zwrotu konkretnie określonych świadczeń, sposób podziału wierzytelności w sprawie majątkowej powinien pozostawać możliwie spójny z konstrukcją ich żądania wobec banku.
Nie wolno jednocześnie zapominać o roszczeniach między samymi małżonkami. Jeżeli tylko jedna osoba spłacała kredyt, całkowite pominięcie tego zagadnienia może być ryzykowne na wypadek, gdyby proces przeciwko bankowi zakończył się inaczej, niż zakładali kredytobiorcy.
Podział majątku po prawomocnym ustaleniu nieważności kredytu
Najbardziej uporządkowana sytuacja występuje wtedy, gdy przed zakończeniem postępowania działowego zapadł już prawomocny wyrok w sporze z bankiem.
W takim przypadku najpierw trzeba dokładnie ustalić, co zostało rozstrzygnięte w tym wyroku.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy sąd jedynie ustalił nieważność umowy, a inaczej, gdy jednocześnie zasądził na rzecz kredytobiorców konkretną kwotę.
Jeżeli zapadło wyłącznie prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące nieważności, nadal może istnieć wierzytelność pieniężna wobec banku. Taka wierzytelność może zostać objęta podziałem majątku.
Materiał źródłowy wskazuje jako rozwiązanie praktyczne przyznanie jej byłym małżonkom stosownie do udziałów, zamiast przypisywania całej wartości jednemu z nich i kompensowania jej ze spłatami dotyczącymi innych składników.
Przykład: bank jeszcze nie zapłacił zasądzonej kwoty
Monika i Krzysztof mają równe udziały w majątku wspólnym. W prawomocnie zakończonym sporze z bankiem ustalono konsekwencje nieważności umowy, a pozostająca do rozliczenia wierzytelność wynosi 184 000 zł.
Jeżeli wierzytelność nadal istnieje i nie została wykonana przez bank, może zostać uwzględniona przy podziale majątku. Przy równych udziałach logicznym rozwiązaniem będzie przypisanie każdemu z byłych małżonków odpowiedniej części – w tym przykładzie po 92 000 zł – bez mieszania tej wierzytelności z rozliczeniem własności mieszkania.
Jeżeli natomiast bank zapłacił już całą kwotę, sytuacja jest inna. Wierzytelność została wykonana i wygasła. Przedmiotem podziału nie jest wtedy dawne roszczenie wobec banku, lecz pieniądze, które po zapłacie stały się składnikiem majątku podlegającym rozliczeniu, o ile nadal istnieją w chwili dokonywania podziału.
Dlaczego nie warto „wrzucać wszystkiego do jednego rozliczenia”?
W praktyce może kusić prosty rachunek: wartość mieszkania, minus lub plus rata kredytu, minus regres, plus wierzytelność wobec banku, a na końcu jedna kwota do zapłaty.
Takie podejście może zaciemnić podstawę poszczególnych rozstrzygnięć.
Spłata związana z przyznaniem nieruchomości jednemu małżonkowi ma inną podstawę niż roszczenie o zwrot części rat. Jeszcze czym innym jest wierzytelność wobec banku wynikająca z rozliczenia nieważnej umowy.
Rozdzielenie tych elementów pozwala wyraźnie ustalić, z jakiego tytułu dana kwota została zasądzona. Ma to znaczenie nie tylko dla samych stron, lecz również w przypadku apelacji oraz późniejszego procesu przeciwko bankowi.
Czy sąd podziałowy może sam unieważnić kredyt frankowy?
Nie w takim znaczeniu, aby wyrok wiążący bank został zastąpiony postanowieniem wydanym wyłącznie między byłymi małżonkami.
Sąd rozpoznający podział majątku może być zmuszony do oceny znaczenia umowy dla rozliczeń między uczestnikami postępowania. Taka ocena nie daje jednak podstaw do wydania wobec banku wiążącego rozstrzygnięcia o nieważności umowy lub obowiązku zwrotu świadczeń.
Jeżeli kredytobiorcy chcą uzyskać rozstrzygnięcie dotyczące bezpośrednio ich stosunku prawnego z bankiem, konieczne pozostaje postępowanie, w którym bank jest stroną.
Z tego względu szczególnie ważna jest koordynacja obu spraw. Postanowienie o podziale majątku powinno uwzględniać istnienie sporu z bankiem, ale nie może próbować go zastąpić.
Co z ratami płaconymi już po prawomocnym podziale majątku?
Prawomocne zakończenie sprawy o podział majątku nie powoduje samo przez się ustania wspólnego zobowiązania wobec banku.
Jeżeli po zakończeniu sprawy jeden z byłych małżonków nadal samodzielnie reguluje świadczenia, mogą powstawać dalsze roszczenia między współdłużnikami.
Nie są to już jednak świadczenia, które mogły zostać rozpoznane w zakończonym wcześniej postępowaniu działowym. Roszczenia wynikające z późniejszych wpłat mogą być dochodzone odrębnie, o ile istnieją ku temu podstawy.
Podział majątku z kredytem frankowym wymaga spojrzenia na trzy różne relacje
Największym błędem jest traktowanie mieszkania, kredytu i procesu frankowego jako jednego zagadnienia.
W rzeczywistości występują równolegle trzy relacje.
Pierwsza dotyczy własności składników majątku między byłymi małżonkami.
Druga obejmuje odpowiedzialność kredytobiorców wobec banku. Podział majątku sam jej nie zmienia.
Trzecia dotyczy wzajemnych rozliczeń między byłymi małżonkami, w szczególności wtedy, gdy po ustaniu wspólności tylko jedna osoba finansowała spłatę wspólnego zobowiązania.
Jeżeli dodatkowo kredyt jest kwestionowany jako nieważny, pojawia się jeszcze wierzytelność wobec banku, którą trzeba odpowiednio powiązać z pozostałymi rozliczeniami.
Podsumowanie
Podział majątku po rozwodzie przy kredycie frankowym nie kończy się na ustaleniu wartości mieszkania i wskazaniu, kto zostaje jego właścicielem. Sąd nie dzieli długu wobec banku, dlatego byli małżonkowie mogą nadal pozostawać współdłużnikami także po prawomocnym zakończeniu sprawy majątkowej.
Jeżeli po ustaniu wspólności tylko jeden z małżonków płacił raty, powinien zadbać o prawidłowe i jednoznaczne zgłoszenie roszczenia dotyczącego tych świadczeń w toku sprawy o podział majątku.
Przy kredycie frankowym trzeba dodatkowo ustalić, czy istnieje lub może powstać wierzytelność wobec banku. Jej znaczenie zależy przede wszystkim od tego, czy proces przeciwko bankowi jeszcze się nie rozpoczął, właśnie trwa, czy też zakończył się już prawomocnym orzeczeniem.
Szczególnej ostrożności wymaga łączenie regresu między małżonkami z roszczeniem o zwrot świadczeń od banku. Te same wpłaty nie powinny prowadzić do podwójnego ekonomicznego rozliczenia.
Jeżeli bank wykonał już prawomocny wyrok i wypłacił należność, przedmiotem podziału nie jest wygasła wierzytelność, lecz istniejące pieniądze uzyskane w jej wykonaniu.
W sprawach tego rodzaju przed sformułowaniem wniosku o podział majątku warto więc przeanalizować nie tylko księgę wieczystą i wartość nieruchomości, ale również umowę kredytową, historię spłat po ustaniu wspólności, treść żądań zgłoszonych przeciwko bankowi oraz etap postępowania frankowego.
Podstawa prawna
- art. 43 § 1 i § 2, art. 45 § 1, art. 46 – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy; art. 118, art. 206–207, art. 212, art. 376 § 1, art. 385¹, art. 405, art. 410, art. 455, art. 1034, art. 1035, art. 1044 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; art. 13 § 2, art. 130 § 1, art. 177 § 1 pkt 1, art. 187, art. 189, art. 316 § 1, art. 321 § 1, art. 383, art. 567 § 1 i § 3, art. 618 § 2 i § 3, art. 684, art. 686, art. 688 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
Tematy porad zawartych w poradniku
podział majątku a kredyt frankowy, kredyt frankowy po rozwodzie, rozliczenie rat kredytu po rozwodzie, wierzytelność wobec banku po rozwodzie, podział mieszkania obciążonego hipoteką