Prawo autorskie chroni przejawy działalności twórczej, ale nie wszystkie teksty, dokumenty czy opracowania są traktowane jako „utwory”. Ustawodawca wprost wskazał, że pewne treści są wyłączone spod ochrony prawa autorskiego. Dzięki temu każdy może je wykorzystywać, kopiować i rozpowszechniać bez pytania o zgodę autora.
W tym poradniku omówimy szczegółowo, co zgodnie z art. 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie jest chronione prawem autorskim, z przykładami praktycznymi i orzecznictwem sądowym.
Akty normatywne i ich urzędowe projekty
Czym są akty normatywne?
Akty normatywne to przepisy prawa stanowione przez organy państwowe, które:
- mają charakter generalny – są skierowane do określonej grupy adresatów wyróżnionych wspólną cechą (np. przedsiębiorcy, kierowcy, podatnicy),
- mają charakter abstrakcyjny – ustanawiają wzorce zachowań obowiązujące w powtarzalnych sytuacjach.
Do aktów normatywnych zaliczamy m.in.:
- ustawy i rozporządzenia obowiązujące na terenie całego kraju,
- akty prawa miejscowego (uchwały rad gmin, powiatów, sejmików wojewódzkich),
- akty prawa Unii Europejskiej,
- akty zagraniczne, jeżeli obowiązują na gruncie prawa polskiego.
Wyłączenie z ochrony obejmuje również dokumenty akcesoryjne, np. załączniki, tabele, rysunki, formularze czy wykresy.
Projekty aktów normatywnych
Pod ochroną prawa autorskiego nie znajdują się również urzędowe projekty aktów normatywnych.
- Projekt staje się „urzędowy” w momencie, gdy zostaje przejęty przez organ, który go zamówił, i przedstawiony jako własny w przewidzianej procedurze legislacyjnej.
- Od tej chwili nie jest już utworem w rozumieniu prawa autorskiego.
⚠️ Projekty aktów normatywnych niemające charakteru urzędowego – np. powstałe w ramach badań naukowych czy działalności eksperckiej – są chronione prawem autorskim.
📌 Przykład:
Ekspert z Uniwersytetu Gdańskiego przygotowuje projekt ustawy o cyberbezpieczeństwie w ramach pracy badawczej. Tekst tego projektu podlega ochronie prawnoautorskiej. Jeśli jednak projekt zostanie przejęty przez Ministerstwo Cyfryzacji i wniesiony do Sejmu jako projekt rządowy – od tego momentu ochrona autorska ustaje.
Akty prawa wewnętrznego
Z ochrony wyłączone są także akty zaliczane do prawa wewnętrznego, które regulują funkcjonowanie określonych jednostek, np.:
- wytyczne,
- regulaminy,
- instrukcje.
Urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole
Drugą grupą treści wyłączonych z ochrony są urzędowe dokumenty, materiały oraz znaki i symbole (art. 4 pkt 2 pr. aut.).
Dokumenty urzędowe
Dokument urzędowy – zgodnie z art. 244 § 1 k.p.c. i art. 76 § 1 k.p.a. – to dokument sporządzony przez właściwy organ w odpowiedniej formie, stanowiący dowód tego, co zostało w nim stwierdzone.
Przykłady dokumentów urzędowych:
- orzeczenia sądowe (np. Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego, sądów administracyjnych, wojskowych),
- decyzje administracyjne (np. decyzja o pozwoleniu na budowę, decyzja Urzędu Patentowego o udzieleniu patentu),
- protokoły rozpraw,
- komunikaty władz,
- plany zagospodarowania przestrzennego.
📌 Ważne orzeczenia:
- SN (16.06.2009, I UK 24/09) – świadectwo pracy nie jest dokumentem urzędowym.
- SN (13.01.1999, II UKN 411/98) – zaświadczenie lekarskie nie ma charakteru dokumentu urzędowego.
Elektroniczne dokumenty urzędowe
Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, dokument elektroniczny to zbiór danych o określonej strukturze, zapisany na nośniku cyfrowym, stanowiący odrębną całość znaczeniową.
Do tej kategorii należą np.:
- pisma urzędowe generowane przez system ePUAP,
- elektroniczne decyzje i zaświadczenia administracyjne.
Takie dokumenty również nie podlegają ochronie prawa autorskiego.
Materiały urzędowe
Pojęcie „materiały urzędowe” nie ma definicji ustawowej, dlatego budzi wiele sporów w doktrynie i orzecznictwie. Przyjmuje się, że jest ono szersze niż „dokument urzędowy” i obejmuje treści powstałe w ramach działalności urzędu, w związku z procedurą urzędową, ale niebędące dokumentami w ścisłym tego słowa znaczeniu.
Definicja SN
Sąd Najwyższy w wyroku z 26.09.2001 r. (IV CKN 458/00) stwierdził, że materiałem urzędowym jest treść, która:
- pochodzi od urzędu lub innej instytucji państwowej,
- dotyczy sprawy urzędowej,
- powstała w rezultacie procedury urzędowej.
Podobne stanowisko wyraził NSA w wyroku z 19.02.1997 r. (I SA/Kr 1062/96).
Przykłady materiałów urzędowych
Do materiałów urzędowych mogą należeć m.in.:
- operaty szacunkowe,
- mapy, szkice i plany,
- opinie biegłych rewidentów,
- wzory pism i formularze,
- raporty, sprawozdania, ekspertyzy prawne,
- skargi i wnioski obywateli.
⚠️ Ważne: materiały te nie są traktowane jako „utwory” w rozumieniu art. 1 pr. aut., ponieważ powstają według określonych zasad i nie mają indywidualnego charakteru twórczego.
Trzy przesłanki uznania materiału za urzędowy
W doktrynie wskazuje się, że materiał urzędowy musi spełniać łącznie trzy warunki:
- powstać w ramach urzędu,
- mieć bezpośredni związek z procedurą urzędową,
- odnosić się do sprawy urzędowej.
Opinie i ekspertyzy na zlecenie organów państwowych
Kwestia opinii i ekspertyz przygotowywanych dla organów władzy wywołała wiele dyskusji.
W wyroku NSA z 27.01.2012 r. (I OSK 2130/11) dotyczącym ekspertyz przygotowanych na zlecenie Kancelarii Prezydenta RP stwierdzono:
- Opinie i ekspertyzy prawne nie stanowią informacji publicznej, jeśli nie dotyczą konkretnego aktu w procesie legislacyjnym.
- Mają charakter wewnętrzny – służą przygotowaniu decyzji politycznej lub legislacyjnej.
- Gdy jednak ekspertyza dotyczy konkretnego projektu aktu prawnego będącego w toku prac legislacyjnych, traktuje się ją jako materiał urzędowy.
NSA uznał, że opinie te – mimo że w sensie twórczym mogą spełniać przesłanki „utworu” – nie podlegają ochronie autorskiej, ponieważ pełnią funkcję służebną wobec procesu legislacyjnego.
📌 Przykład:
Ekspert z kancelarii prawniczej opracował opinię dotyczącą konstytucyjności projektu ustawy o finansach publicznych na zlecenie Kancelarii Prezydenta RP. Taka ekspertyza staje się materiałem urzędowym i nie korzysta z ochrony prawa autorskiego.
Urzędowe znaki i symbole
Wyłączone spod ochrony autorskiej są również znaki i symbole o charakterze urzędowym. To oznaczenia, których używanie jest uregulowane przez przepisy prawa.
Do tej kategorii należą m.in.:
- znaki drogowe,
- znaki akcyzy,
- oznaczenia Sił Zbrojnych RP,
- banknoty i monety,
- ordery i odznaczenia państwowe,
- herby miast i gmin,
- pieczęcie i stemple urzędowe,
- znaki organizacji międzynarodowych (np. ONZ, NATO).
⚠️ Nie zaliczają się do tej kategorii oznaczenia niemające normatywnej podstawy, np. logo przedsiębiorstwumieszczane na dokumentach firmowych – te są chronione jako znaki towarowe lub utwory graficzne.
Opisy patentowe i ochronne
Czym są opisy patentowe i ochronne?
Zgodnie z art. 4 pkt 3 pr. aut., ochronie prawa autorskiego nie podlegają opublikowane opisy patentowe i ochronne.
- Opis patentowy – stanowi część dokumentu patentowego i obejmuje opis wynalazku, zastrzeżenia patentowe i rysunki. Zgodnie z art. 54 ust. 2 ustawy – Prawo własności przemysłowej (p.w.p.) publikacji dokonuje Urząd Patentowy RP.
- Opis ochronny wzoru użytkowego – zawiera opis tego wzoru, zastrzeżenia ochronne i rysunki (art. 99 ust. 2 p.w.p.).
- Opis ochronny wzoru przemysłowego – obejmuje ilustrację wzoru przemysłowego i opis wyjaśniający ilustrację, o ile został dołączony do zgłoszenia (art. 114 ust. 2 p.w.p.).
Cel wyłączenia z ochrony autorskiej
Publikowanie opisów patentowych i ochronnych służy:
- zapewnieniu powszechnej znajomości przedmiotów tych praw,
- eliminacji praw udzielonych niesłusznie (np. gdy wynalazek nie jest nowy lub nie ma poziomu wynalazczego),
- umożliwieniu przedsiębiorcom sprawdzenia zakresu ochrony konkurentów i uniknięcia naruszeń prawa własności przemysłowej.
📌 Przykład:
Przedsiębiorstwo z Poznania bada bazę opisów patentowych UPRP, aby sprawdzić, czy jego nowy produkt narusza prawa konkurencji. Kopiowanie i analizowanie opisów patentowych nie wymaga zgody autora.
Moment publikacji
Wyłączenie obowiązuje od chwili publikacji opisów przez Urząd Patentowy. Pojęcie publikacji należy rozumieć zgodnie z przepisami prawa własności przemysłowej, a nie prawa autorskiego.
Publikacja obejmuje nie tylko druk w „Wiadomościach Urzędu Patentowego”, ale także udostępnienie w formie elektronicznej, np. w bazie UPRP (pliki PDF).
Problem rysunków w opisach patentowych
Wątpliwości budzi, czy wyłączenie obejmuje także rysunki techniczne znajdujące się w opisach.
- Sąd Apelacyjny w Warszawie (5.08.2013 r., I ACz 1297/13) stwierdził, że wyłączenie powinno obejmować tylko te elementy (tekst i grafikę), które są niezbędne do odtworzenia przedmiotu ochrony.
- Rysunki zawarte w opisach patentowych nie podlegają ochronie autorskiej w zakresie, w jakim wizualizują zgłoszone zastrzeżenia patentowe.
Oznacza to, że niektóre rysunki – jeżeli mają indywidualny, twórczy charakter, a jednocześnie nie służą bezpośrednio do odtworzenia zgłoszonego wynalazku – mogą korzystać z ochrony autorskiej.
Opisy znaków towarowych a prawo autorskie
Większość przedstawicieli doktryny uważa, że art. 4 pkt 3 pr. aut. nie dotyczy znaków towarowych.
- Ustawa – Prawo własności przemysłowej nie przewiduje dokumentu w postaci „opisu ochronnego znaku towarowego”.
- Na etapie zgłoszenia znaku może istnieć konieczność jego opisania (np. gdy znak ma formę litery, cyfry, rysunku czy kompozycji kolorystycznej).
- Jednak takie opisy nie są objęte wyłączeniem z prawa autorskiego i mogą podlegać ochronie na zasadach ogólnych.
📌 Przykład:
Firma zgłasza znak towarowy w postaci fantazyjnego logotypu. Do zgłoszenia dołącza opis wyjaśniający elementy graficzne. Ten opis, w przeciwieństwie do opisów patentowych, może korzystać z ochrony autorskiej.
Proste informacje prasowe
Wyłączenie na podstawie prawa krajowego i międzynarodowego
Zgodnie z art. 4 pkt 4 pr. aut., ochronie prawa autorskiego nie podlegają proste informacje prasowe.
Rozwiązanie to wywodzi się z art. 2 ust. 8 Konwencji berneńskiej, zgodnie z którym „ochrony nie stosuje się do wiadomości bieżących (news of the day) lub o różnych wydarzeniach (miscellaneous facts), mających charakter zwykłych informacji prasowych (mere items of press information)”.
Polskie ustawodawstwo od dawna przewidywało takie wyłączenie – już ustawa o prawie autorskim z 1926 r. wskazywała, że nie są chronione „proste informacje dziennikarskie”, a ustawa z 1952 r. rozszerzyła tę regulację na „informacje prasowe i reporterskie zdjęcia fotograficzne”.
Czym jest prosta informacja prasowa?
Prosta informacja prasowa to krótka wiadomość faktograficzna, która:
- dotyczy bieżących wydarzeń,
- pozbawiona jest autorskiej analizy czy komentarza,
- przekazuje fakty w standardowej, schematycznej formie.
Informacja nabiera charakteru prasowego, gdy zostaje opublikowana w rozumieniu art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy – Prawo prasowe, a więc m.in. w:
- dziennikach i czasopismach,
- serwisach agencyjnych,
- programach radiowych i telewizyjnych,
- serwisach internetowych.
Przykłady prostych informacji prasowych
Do prostych informacji prasowych należą m.in.:
- notowania giełdowe,
- kursy walut,
- prognozy pogody,
- repertuary kinowe,
- kroniki wypadków,
- komunikaty o wynikach wyborów,
- krótkie doniesienia o klęskach żywiołowych czy katastrofach.
📌 Przykład:
Portal informacyjny publikuje wiadomość: „W Warszawie odnotowano dziś powódź – poziom wody w Wiśle przekroczył 6 metrów”. Taka notatka faktograficzna nie jest chroniona prawem autorskim.
Co podlega ochronie?
Materiał prasowy przestaje być „prostą informacją”, gdy zawiera elementy komentarza, analizy lub interpretacji faktów.
- Artykuł opisujący skutki powodzi, analizujący reakcję służb i oceniający działania władz będzie już utworem i będzie chroniony prawem autorskim.
- Ochroną mogą być objęte także materiały audiowizualne, jeśli mają twórczy charakter – natomiast proste wideorelacje pozbawione komentarza traktuje się jako informacje faktograficzne.
Podstawa prawna
- art. 4 pkt 1–4 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 244 § 1 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 76 § 1 – Kodeks postępowania administracyjnego
- art. 3 pkt 1 i 2 – ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne
- art. 54 ust. 2, art. 99 ust. 2, art. 114 ust. 2 – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej
- art. 7 ust. 2 pkt 1 – ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe
- art. 2 ust. 8 – Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych
Tematy porad
- „co nie podlega ochronie prawa autorskiego”
- „akty normatywne i dokumenty urzędowe a prawo autorskie”
- „opisy patentowe i wzory użytkowe – wyłączenia z prawa autorskiego”
- „proste informacje prasowe – przykłady i orzecznictwo”