W świecie nowych technologii programy komputerowe i wynalazki wspomagane komputerowo odgrywają kluczową rolę w rozwoju biznesu. Jednak ich status prawny w zakresie ochrony patentowej bywa niejednoznaczny. Czy oprogramowanie można opatentować? W jakich przypadkach możliwa jest ochrona prawna wynalazku informatycznego?
W tym poradniku wyjaśniam, jakie rodzaje rozwiązań w informatyce mogą być objęte patentem, jak wygląda praktyka Europejskiego Urzędu Patentowego (EUP), orzecznictwo polskich sądów oraz jakie wytyczne w tym zakresie obowiązują w Urzędzie Patentowym RP.
Rodzaje wynalazków w obszarze informatyki
W praktyce prawniczej wyróżnia się dwa główne typy wynalazków w IT:
- Rozwiązania w zakresie oprogramowania komputerowego – istota rozwiązania polega wyłącznie na samym programie komputerowym.
- Rozwiązania urzeczywistniane za pomocą komputera (computer-implemented inventions) – jedynie część rozwiązania związana jest z działaniem programu, ale całość ma charakter techniczny i realizuje określony proces lub funkcję.
Podstawę prawną stanowi tu art. 28 ustawy – Prawo własności przemysłowej, zgodnie z którym:
„za wynalazek, w rozumieniu art. 24 p.w.p., nie uważa się w szczególności programów do maszyn cyfrowych”.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie rozwiązania oparte na oprogramowaniu są automatycznie wykluczone spod ochrony patentowej. W praktyce Urzędu Patentowego RP (UPRP) dopuszcza się możliwość uzyskania patentu na wynalazki związane z programami komputerowymi, o ile mają one charakter techniczny.
Program komputerowy a rozwiązanie techniczne
Ocena zdolności patentowej w przypadku wynalazków informatycznych skupia się na tym, czy zgłoszone rozwiązanie wykazuje techniczne cechy.
🔹 Program komputerowy jako taki – nie podlega patentowi, ale chroni go prawo autorskie.
🔹 Wynalazek wspomagany komputerowo – jeśli oprogramowanie jest jedynie narzędziem do realizacji procesu technicznego, można ubiegać się o patent.
Przykład praktyczny
- Program komputerowy sterujący systemem hamulcowym – nie otrzyma patentu. Przysługuje mu jedynie ochrona autorska jako utworu.
- Nowy sposób hamowania pojazdu, w którym zastosowano oprogramowanie – może być opatentowany. Patent obejmuje jednak cały sposób hamowania, a nie sam program komputerowy.
Wynalazek wspomagany komputerowo – definicja
W doktrynie i praktyce używa się pojęcia computer-implemented invention, które oznacza:
➡ rozwiązanie techniczne, którego realizacja wymaga dodatkowo użycia programów komputerowych.
Nie chodzi więc o rozwiązanie polegające wyłącznie na oprogramowaniu, lecz o proces lub system, w którym komputer odgrywa rolę narzędzia.
Takie rozwiązanie musi spełniać wszystkie warunki zdolności patentowej:
- nowość,
- poziom wynalazczy,
- przemysłowa stosowalność,
- wystarczające ujawnienie.
W procedurze przed UPRP możliwe jest zgłoszenie wynalazku wspomaganego komputerowo jako:
- systemu w postaci zaprogramowanego urządzenia,
- procesu technicznego wykonywanego przez komputer.
Wynalazki implementowane przy użyciu programu komputerowego – praktyka EUP
Europejski Urząd Patentowy (EUP) wypracował w swoim orzecznictwie liberalne podejście do ochrony wynalazków związanych z oprogramowaniem. Kluczową rolę odegrały decyzje z końca lat 90., w tym:
- T-1173/97 – Asynchronous resynchronization of a commit procedure (1.07.1998 r.),
- T-935/97 – Method and system in a data processing system windowing environment (4.02.1999 r.).
Sprawy te, znane jako Computer program product I i II, dotyczyły zgłoszeń IBM. Przyjęto w nich, że patentowanie programów komputerowych jest dopuszczalne, jeśli wywołują one dalszy skutek techniczny (further technical effect), czyli efekt wykraczający poza zwykłe zjawiska fizyczne (np. przepływ prądu) zachodzące przy wykonywaniu programu.
Liberalna praktyka Europejskiego Urzędu Patentowego (EUP)
Po wspomnianych orzeczeniach IBM, EUP konsekwentnie rozwijał stanowisko, że program komputerowy może być wynalazkiem, jeżeli jego działanie powoduje efekt techniczny wykraczający poza standardowe oddziaływanie programu i komputera.
Przykład:
- program do obliczeń finansowych – nie ma charakteru technicznego,
- program sterujący zużyciem energii w procesie przemysłowym – może być uznany za wynalazek.
W 2000 r. Techniczna Izba Odwoławcza w sprawie Controlling pension benefits system/PBS (T-931/95) potwierdziła, że wszystkie programy uruchamiane na komputerze mają charakter techniczny, ponieważ komputer jest maszyną.
Jednak ostatecznie przyjęto bardziej zrównoważone stanowisko:
➡ samo uruchomienie programu nie wystarcza,
➡ konieczny jest dodatkowy, praktyczny efekt w świecie rzeczywistym.
To stanowisko zostało umocnione w uchwale Rozszerzonej Komisji Odwoławczej EUP z 12 maja 2010 r. (sprawa G 3/08 Programs for computers). Podkreślono, że program komputerowy może być uznany za wynalazek, jeżeli wywołuje efekt techniczny dotyczący oddziaływania na obiekty istniejące w rzeczywistym świecie.
Orzecznictwo polskiego Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA)
Polskie sądy administracyjne, rozpatrując spory o odmowę udzielenia patentu na rozwiązania informatyczne, odwołują się do standardów europejskich.
NSA w serii wyroków (m.in. z 30.08.2012 r., II GSK 1069/11; z 24.04.2014 r., II GSK 78/13; z 12.04.2012 r., II GSK 864/11) stwierdził, że:
- Polska, jako strona Konwencji monachijskiej i porozumienia TRIPS, musi stosować jednolite standardy interpretacji;
- nie można akceptować rozbieżnych decyzji w identycznych sprawach w różnych krajach;
- wyłączenie z art. 28 p.w.p. należy interpretować ściśle, obejmuje ono jedynie programy komputerowe niewywołujące dalszego skutku technicznego.
W wyroku z 22.07.2014 r. (II GSK 717/13) NSA podkreślił, że UPRP nie może ograniczać się wyłącznie do przepisów prawa krajowego, lecz powinien brać pod uwagę orzecznictwo EUP oraz umowy międzynarodowe.
Wytyczne Prezesa UPRP z 2020 r.
W „Ogólnych wytycznych w zakresie wynalazków i wzorów użytkowych” Prezes UPRP potwierdził, że wynalazki wspomagane komputerowo (Computer Implemented Inventions) stanowią odrębny typ wynalazków.
Ocena ich zdolności patentowej przebiega inaczej niż w przypadku klasycznych rozwiązań technicznych. W szczególności:
✔ Patentem mogą być objęte tylko te rozwiązania, które:
- mają charakter techniczny,
- zawierają zarówno cechy techniczne, jak i nietechniczne,
- a cechy nietechniczne skutkują dalszym efektem technicznym.
Co może być przedmiotem ochrony?
Zgodnie z wytycznymi, wynalazkiem wspomaganym komputerowo może być m.in.:
- komputer, sieć komputerowa lub inne urządzenie programowalne, którego działanie wymaga programu komputerowego,
- sposób sterowania urządzeniem przy użyciu programu komputerowego, który wywołuje dalszy efekt techniczny,
- urządzenie wykorzystujące taki sposób sterowania,
- produkt komputerowy jako fizyczny nośnik z programem, który po uruchomieniu wywołuje dalszy efekt techniczny, wykraczający poza zwykłe oddziaływanie programu i urządzenia.
📌 Przykład praktyczny
Firma z Gdyni opracowała oprogramowanie sterujące procesem chłodzenia serwerów w dużym centrum danych. Sam algorytm sterujący (program) nie podlega patentowi. Jednak zgłoszenie obejmujące sposób chłodzenia serwerów z wykorzystaniem tego programu – jako rozwiązanie techniczne poprawiające efektywność energetyczną – może zostać objęte ochroną patentową.
Podstawa prawna
Przepisy mające kluczowe znaczenie dla oceny zdolności patentowej wynalazków informatycznych:
- art. 24 ustawy – Prawo własności przemysłowej – definiuje, czym jest wynalazek,
- art. 28 ustawy – Prawo własności przemysłowej – wskazuje, że programy komputerowe nie są uznawane za wynalazki „jako takie”,
- art. 52 ust. 1 i 2 Konwencji o udzielaniu patentów europejskich (KPE) – określa przesłanki patentowalności i wyłączenia,
- Konwencja monachijska o udzielaniu patentów europejskich,
- Porozumienie TRIPS – regulujące minimalne standardy ochrony własności intelektualnej.
Tematy porad zawartych w poradniku
- patentowanie programów komputerowych w Polsce i UE
- wynalazki wspomagane komputerowo (computer-implemented inventions)
- orzecznictwo NSA i EUP w sprawie patentów na software
- wytyczne UPRP dotyczące patentowania wynalazków informatycznych