Wynalazki są jednym z fundamentów rozwoju gospodarczego i technologicznego. Dzięki nim powstają nowe produkty, procesy i rozwiązania, które odpowiadają na potrzeby społeczeństwa. Jednak nie każde rozwiązanie zasługuje na ochronę prawną. Aby uzyskać patent, wynalazek musi spełnić określone przesłanki, a wśród nich kluczowe znaczenie ma jego techniczny charakter.
Pojęcie wynalazku
Ustawa – Prawo własności przemysłowej (p.w.p.) nie zawiera legalnej definicji wynalazku. Oznacza to, że w praktyce posługujemy się definicjami wypracowanymi przez doktrynę i orzecznictwo.
Wynalazek określany jest jako:
- „rozwiązanie o charakterze technicznym ukierunkowane na zaspokojenie praktycznych potrzeb za pomocą nowych sposobów oddziaływania na materię lub wykorzystania jej właściwości, podające w sposób zupełny i kompletny reguły postępowania, które gwarantują osiągnięcie zamierzonego rezultatu”;
- „dobro niematerialne w postaci rozwiązania o charakterze technicznym będące rezultatem intelektualnej pracy człowieka”;
- „twórcze i zupełne rozwiązanie pewnego zagadnienia technicznego, nadającego się do zastosowania w produkcji”;
- „wszystko co nowe, oryginalne i prowadzi w sposób bezpośredni lub pośredni do szeroko rozumianego postępu”.
Dodatkowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 15 grudnia 2009 r. (VI SA/Wa 719/09, LEX nr 583588) podkreślił, że:
„wynalazek, w świetle prawa polskiego, musi wiązać się z oddziaływaniem na materię poprzez jej nowe techniczne wykorzystanie, a rezultatem wynalazku musi być wytwór materialny o nowej budowie lub składzie albo nowy sposób technicznego oddziaływania na materię. (…) Istotą wynalazku jest przedstawienie precyzyjnego sposobu realizacji pomysłu przy pomocy oddziaływania na materię, tak aby znawca mógł go w sposób powtarzalny realizować i otrzymać określony w wynalazku rezultat”.
Zdolność patentowa wynalazku
W praktyce, aby dane rozwiązanie zostało uznane za wynalazek i mogło być chronione patentem, musi spełniać przesłanki określone w art. 24 p.w.p.:
„Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania”.
Oznacza to, że wynalazek musi łącznie spełniać następujące warunki:
- Nowość – rozwiązanie nie może być wcześniej publicznie znane.
- Poziom wynalazczy – wynalazek nie może wynikać w sposób oczywisty ze stanu techniki.
- Przemysłowa stosowalność – rozwiązanie musi dać się wykorzystać w praktyce przemysłowej, w sposób powtarzalny.
- Charakter techniczny – musi odnosić się do techniki i sposobów oddziaływania na materię.
WSA w Warszawie w wyroku z 25 sierpnia 2010 r. (VI SA/Wa 853/10, LEX nr 759763) zaznaczył, że wynalazek polega na „znalezieniu nowego sposobu wykorzystania materii, a jego rezultatem musi być wytwór materialny o nowej budowie lub składzie albo nowy sposób technicznego oddziaływania na materię”. Sfera techniki nie wykracza przy tym poza domenę nauk przyrodniczych – takich jak mechanika, fizyka i chemia.
📌 Przykład praktyczny
Pani Katarzyna, właścicielka małej firmy z Poznania, opracowała nowy rodzaj materiału izolacyjnego na bazie włókien naturalnych. Jej rozwiązanie:
- oddziałuje na materię (przetwarzanie włókien w unikalny sposób),
- jest nowe (nie było wcześniej publicznie ujawnione),
- ma poziom wynalazczy (łączenie właściwości izolacyjnych z ekologiczną biodegradowalnością nie było oczywiste dla specjalisty),
- ma zastosowanie przemysłowe (można je produkować seryjnie).
Jej pomysł spełnia więc przesłanki zdolności patentowej i może być zgłoszony do Urzędu Patentowego.
Techniczny charakter wynalazku
Jedną z najważniejszych cech, które musi posiadać wynalazek, aby mógł korzystać z ochrony patentowej, jest jego techniczny charakter. Co istotne, nie jest to formalnie przesłanka zdolności patentowej wskazana wprost w ustawie, ale element niezbędny, aby w ogóle można było mówić o wynalazku w rozumieniu prawa.
Podstawa prawna
Zgodnie z art. 24 p.w.p.:
„Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania”.
Wyrażenie „bez względu na dziedzinę techniki” oznacza, że wynalazek może dotyczyć dowolnej gałęzi wiedzy technicznej. Jednak warunkiem koniecznym jest to, aby dane rozwiązanie faktycznie miało charakter techniczny.
Znaczenie kryterium techniczności
- Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 28 września 2012 r. (II GSK 487/11, LEX nr 1382221), „charakter techniczny stanowi konstytutywną cechę rozwiązań podlegających opatentowaniu”.
- Brak tej cechy powoduje, że Urząd Patentowy odmawia dalszego badania zgłoszenia, a ochrona patentowa nie jest możliwa (por. wyrok NSA z 16 marca 2011 r., II GSK 374/10, LEX nr 1080129).
Oznacza to, że jeśli zgłaszane rozwiązanie nie ma związku z techniką, postępowanie patentowe zostanie zakończone na wstępnym etapie.
Czym jest technika w rozumieniu prawa patentowego?
Pod pojęciem „techniki” rozumiemy metody i sposoby oddziaływania na materię nieożywioną lub ożywioną, które służą zaspokajaniu praktycznych potrzeb człowieka.
Aby uznać rozwiązanie za techniczne, musi ono spełniać te kryteria:
✔ odnosić się do materii (nieożywionej lub ożywionej),
✔ prowadzić do osiągnięcia praktycznego efektu,
✔ dawać możliwość powtarzalnej realizacji w praktyce.
Rozwiązania o charakterze technicznym
Do wynalazków o charakterze technicznym można zaliczyć m.in.:
- urządzenia mechaniczne (np. nowa konstrukcja narzędzia),
- procesy chemiczne (np. nowa metoda syntezy związku),
- sposoby przetwarzania energii (np. system odzyskiwania ciepła),
- urządzenia medyczne (np. implant o zmodyfikowanej strukturze),
- metody przemysłowe (np. proces wytwarzania materiałów budowlanych).
Rozwiązania bez charakteru technicznego
Nie każde rozwiązanie będzie uznane za wynalazek. Z ochrony wyłączone są m.in.:
✖ działalność artystyczna (obrazy, muzyka, wiersze),
✖ czysto abstrakcyjne metody myślowe,
✖ metody prowadzenia działalności gospodarczej (np. księgowość, reklama),
✖ algorytmy matematyczne i szyfry – jeśli nie mają zastosowania technicznego,
✖ reguły gier, systemy szkoleniowe, strategie marketingowe.
Wyjątki – metody o potencjalnym zastosowaniu technicznym
Warto jednak zaznaczyć, że niektóre rozwiązania, które z pozoru wydają się nietechniczne, mogą zostać opatentowane, jeśli zostaną ujęte w postaci technicznej.
➡ Przykłady:
- metoda pomiarów matematycznych jako taka nie podlega ochronie, ale jeśli zostanie zastosowana w urządzeniu pomiarowym – może być wynalazkiem,
- algorytm komputerowy sam w sobie nie ma charakteru technicznego, ale jego implementacja w układzie sterującym maszyną – już tak.
📌 Przykład praktyczny
Pan Michał opracował system szyfrowania danych. Sam algorytm matematyczny nie może być opatentowany, ponieważ nie ma charakteru technicznego. Jednakże Pan Michał zastosował ten algorytm w urządzeniu elektronicznym, które umożliwia szyfrowanie transmisji radiowej w czasie rzeczywistym. W tym przypadku rozwiązanie uzyskuje charakter techniczny – oddziałuje bowiem na materię (sygnał radiowy) i może być stosowane przemysłowo.
Przesłanki zdolności patentowej
Aby wynalazek mógł zostać objęty ochroną patentową, musi spełniać jednocześnie wszystkie kryteria wskazane w art. 24 p.w.p.:
„Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania”.
Przesłanki te są od siebie niezależne, ale muszą być spełnione łącznie (WSA w Warszawie, wyrok z 8 marca 2017 r., VI SA/Wa 1554/16, LEX nr 2271826).
1. Nowość wynalazku
Nowość oznacza, że rozwiązanie nie może być wcześniej ujawnione publicznie – w jakiejkolwiek formie (opis, publikacja naukowa, patent, prezentacja, film instruktażowy, użycie w praktyce).
➡ Wynalazek nie jest nowy, jeśli:
- został już opatentowany,
- został opisany w literaturze,
- był prezentowany na konferencji,
- był stosowany w praktyce i możliwy do poznania przez osoby trzecie.
⚠️ Bardzo ważne – ujawnienie wynalazku przez samego twórcę przed zgłoszeniem do Urzędu Patentowego również niszczy nowość, chyba że mieści się w tzw. okresie ochronnym (grace period), który w Polsce wynosi 6 miesięcy w przypadku niektórych form ujawnienia.
📌 Przykład
Pani Anna opracowała nowy typ filtra do oczyszczania wody. Zanim zgłosiła wynalazek do Urzędu Patentowego, opublikowała artykuł w czasopiśmie branżowym, w którym szczegółowo opisała jego działanie. Niestety, jej wynalazek stracił nowość – publikacja sprawiła, że każdy miał do niego dostęp.
2. Poziom wynalazczy
Poziom wynalazczy oznacza, że rozwiązanie nie może być oczywiste dla specjalisty z danej dziedziny techniki. W praktyce chodzi o to, aby wynalazek nie był jedynie prostą modyfikacją znanych rozwiązań.
➡ Wynalazek ma poziom wynalazczy, jeśli:
- łączy znane elementy w nowy, nieoczywisty sposób,
- rozwiązuje problem techniczny w sposób nietypowy,
- prowadzi do zaskakującego efektu technicznego.
➡ Wynalazek nie ma poziomu wynalazczego, jeśli:
- jest jedynie ulepszeniem polegającym na zmianie rozmiaru, koloru, kształtu,
- stanowi oczywistą kombinację znanych metod,
- dla przeciętnego fachowca jego opracowanie byłoby naturalnym krokiem rozwoju technologii.
📌 Przykład
Pan Krzysztof opracował nową maszynę do segregowania odpadów. Dotychczas znane były maszyny, które oddzielały plastik od metalu i szkła. Pan Krzysztof zastosował specjalny system czujników optycznych i magnetycznych, które umożliwiają automatyczne sortowanie również odpadów wielowarstwowych (np. kartonów po napojach). Rozwiązanie nie było oczywiste dla specjalisty i wprowadziło nową jakość – dlatego posiada poziom wynalazczy.
3. Przemysłowa stosowalność
Przemysłowa stosowalność oznacza, że wynalazek musi dać się powtarzalnie wykorzystać w działalności przemysłowej, w tym także w rolnictwie. Nie chodzi tu o skalę (wynalazek może być używany zarówno w dużej fabryce, jak i w warsztacie rzemieślniczym), ale o możliwość praktycznego zastosowania.
➡ Wynalazek ma przemysłową stosowalność, jeśli:
- można go powtarzalnie odtworzyć i uzyskać ten sam efekt,
- znajduje zastosowanie w produkcji, technologii lub rolnictwie,
- ma praktyczne znaczenie dla gospodarki.
➡ Wynalazek nie ma przemysłowej stosowalności, jeśli:
- nie można go zastosować w praktyce,
- działa wyłącznie w warunkach laboratoryjnych bez możliwości powtórzenia,
- jest wyłącznie koncepcją teoretyczną.
📌 Przykład
Firma BioGrow Sp. z o.o. opracowała specjalny preparat biologiczny wspomagający wzrost roślin. Skład preparatu i sposób jego stosowania został opisany w zgłoszeniu patentowym. Preparat może być produkowany w dowolnej fabryce nawozów i stosowany na polach uprawnych – dlatego spełnia kryterium przemysłowej stosowalności.
Rozwiązania wyłączone spod ochrony patentowej
Choć wynalazki mogą dotyczyć praktycznie każdej dziedziny techniki, Prawo własności przemysłowej przewiduje pewne wyłączenia. Oznacza to, że niektóre rozwiązania – nawet jeśli są nowe, twórcze i przydatne – nie mogą być opatentowane.
1. Rozwiązania niemające charakteru technicznego
Jak wskazałem wcześniej, konstytutywną cechą wynalazku jest jego techniczny charakter. Z tego powodu nie mogą być uznane za wynalazki m.in.:
- koncepcje i idee,
- reguły i metody działalności gospodarczej (np. nowe metody prowadzenia księgowości, strategie marketingowe),
- działalność artystyczna i twórczość literacka, muzyczna czy plastyczna,
- metody nauczania, szkolenia, zarządzania,
- czysto abstrakcyjne rozwiązania teoretyczne.
2. Odkrycia, teorie naukowe i metody matematyczne
Prawo wyraźnie wskazuje, że odkrycia czy prawa przyrody nie są wynalazkami – nie stanowią bowiem rezultatów pracy twórczej człowieka, a jedynie opisują rzeczywistość. Podobnie teorie naukowe i wzory matematyczne nie mają charakteru technicznego, dopóki nie znajdą zastosowania w konkretnym urządzeniu lub procesie technicznym.
📌 Przykład
Sam wzór matematyczny na opisanie ruchu fal dźwiękowych nie jest wynalazkiem. Ale jeśli ktoś skonstruuje na jego podstawie nowy typ głośnika, który zapewnia lepszą jakość dźwięku – wtedy możemy mówić o wynalazku.
3. Programy komputerowe
Program komputerowy jako taki nie podlega ochronie patentowej – jest chroniony przez prawo autorskie. Jednakże, jeśli program znajduje techniczne zastosowanie, np. w sterowaniu maszyną czy urządzeniem, to może być elementem wynalazku.
📌 Przykład
Algorytm do sortowania danych zapisany w kodzie – nie jest wynalazkiem.
Ale oprogramowanie sterujące robotem przemysłowym w sposób nowatorski – może być uznane za część wynalazku o charakterze technicznym.
4. Sposoby leczenia ludzi i zwierząt
Prawo wyłącza z ochrony patentowej metody leczenia chirurgicznego i terapeutycznego, a także metody diagnostyczne stosowane bezpośrednio na ludziach i zwierzętach. Chodzi tu o ochronę interesu publicznego i bezpieczeństwa zdrowia.
⚠️ Uwaga – to nie oznacza, że nie można opatentować produktów medycznych. Patentem mogą być objęte np.:
- nowe leki i ich skład chemiczny,
- aparatura medyczna (np. rezonans magnetyczny, implanty),
- urządzenia diagnostyczne (np. testy laboratoryjne).
5. Wynalazki sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami
Nie można opatentować rozwiązań, które byłyby sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zagrażałyby bezpieczeństwu publicznemu.
📌 Przykład
Nie można opatentować bomby biologicznej czy technologii tortur, nawet jeśli rozwiązanie jest „nowe i oryginalne”.
6. Odmiany roślin i rasy zwierząt
Odmiany roślin oraz rasy zwierząt nie podlegają patentowaniu. Mogą być natomiast objęte inną formą ochrony – na podstawie ustawy o ochronie prawnej odmian roślin.
📌 Przykład praktyczny
Pan Tomasz opracował nową metodę nauczania języków obcych, polegającą na połączeniu elementów muzyki i rytmiki z treningiem pamięci. Choć metoda ta jest innowacyjna i skuteczna, nie może być opatentowana – nie ma charakteru technicznego, nie oddziałuje na materię, a więc nie spełnia podstawowej przesłanki wynalazku.
Podstawa prawna i orzecznictwo dotyczące wynalazków
W poradniku wielokrotnie powoływaliśmy się na przepisy oraz orzeczenia sądów administracyjnych, które kształtują rozumienie pojęcia wynalazku w Polsce. Poniżej zestawienie w kolejności logicznej:
Podstawa ustawowa
- art. 24 – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej
(Dz.U. 2001 nr 49 poz. 508 z późn. zm.)
„Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania”.
Orzecznictwo sądów administracyjnych
- Wyrok WSA w Warszawie z 15.12.2009 r., VI SA/Wa 719/09, LEX nr 583588
– wynalazek musi wiązać się z oddziaływaniem na materię, a jego istotą jest przedstawienie precyzyjnego sposobu realizacji pomysłu w sposób powtarzalny. - Wyrok WSA w Warszawie z 25.08.2010 r., VI SA/Wa 853/10, LEX nr 759763
– wynalazek polega na znalezieniu nowego sposobu wykorzystania materii, a sfera techniki nie wykracza poza nauki przyrodnicze, takie jak mechanika, fizyka i chemia. - Wyrok WSA w Warszawie z 8.03.2017 r., VI SA/Wa 1554/16, LEX nr 2271826
– przesłanki zdolności patentowej są niezależne i muszą być spełnione łącznie. - Wyrok NSA z 28.09.2012 r., II GSK 487/11, LEX nr 1382221
– charakter techniczny jest konstytutywną cechą każdego wynalazku. - Wyrok NSA z 16.03.2011 r., II GSK 374/10, LEX nr 1080129
– brak stwierdzenia technicznego charakteru wynalazku wyklucza dalsze badanie i uniemożliwia ochronę patentową.
Tematy powiązane
- pojęcie wynalazku w prawie własności przemysłowej
- techniczny charakter wynalazku a patent
- przesłanki zdolności patentowej wynalazku
- co nie może być opatentowane w Polsce