W polskim systemie prawa autorskiego twórca, którego dobra osobiste zostały naruszone, ma do dyspozycji szereg roszczeń. Mogą one mieć zarówno charakter niemajątkowy (np. żądanie przeprosin, usunięcia skutków naruszenia), jak i majątkowy – czyli związany z rekompensatą finansową.
Poniżej przedstawiamy katalog roszczeń majątkowych, które mogą być dochodzone na podstawie przepisów prawa autorskiego i kodeksu cywilnego.
Katalog roszczeń majątkowych w prawie autorskim
Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały naruszone, może wystąpić przeciwko sprawcy z roszczeniami o charakterze majątkowym. Zgodnie z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, obejmują one:
- zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę,
- zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
Dodatkowo, mimo że przepis nie wskazuje tego wprost, twórca może również domagać się odszkodowania na zasadach ogólnych, wynikających z Kodeksu cywilnego. Takie roszczenie ma na celu naprawienie szkody majątkowej poniesionej wskutek naruszenia.
Roszczenie o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę
Charakter roszczenia
Zadośćuczynienie można dochodzić tylko wtedy, gdy naruszenie miało charakter zawiniony. Oznacza to, że sprawca musi odpowiadać za swoje działanie – czy to umyślne (świadome naruszenie), czy też nieumyślne (np. przez lekkomyślność lub niedbalstwo).
Przyznanie zadośćuczynienia ma charakter fakultatywny – sąd może je zasądzić, ale nie zawsze musi. Nie oznacza to jednak całkowitej dowolności, ponieważ sąd powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy.
Funkcje zadośćuczynienia
- Kompensacyjna – zrekompensowanie doznanej krzywdy i cierpienia.
- Prewencyjno-wychowawcza – odstraszanie sprawcy i innych potencjalnych naruszających od podobnych działań.
- Represyjna – swoista sankcja wobec sprawcy naruszenia.
Orzecznictwo podkreśla, że jeśli wysokość zadośćuczynienia nie uwzględnia sytuacji majątkowej sprawcy i jest zbyt niska, funkcja prewencyjna stanie się iluzoryczna (wyrok SA w Łodzi z 5.01.2017 r., I ACa 830/16).
Zakres swobody sądu
Zadośćuczynienie należy do instytucji prawa sądowego, co oznacza, że sędzia ma szeroki zakres uznania przy ustalaniu jego wysokości.
Możliwość podważenia wysokości świadczenia w instancji odwoławczej jest ograniczona – możliwe jest to tylko wtedy, gdy kwota pozostaje w wyraźnej dysproporcji do rozmiaru krzywdy (wyrok SA w Warszawie z 15.10.2018 r., VI ACa 668/17).
Przesłanki przyznania zadośćuczynienia
Aby sąd mógł przyznać twórcy pieniężne zadośćuczynienie, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:
- bezprawne naruszenie autorskich dóbr osobistych,
- wina sprawcy,
- istnienie krzywdy,
- związek przyczynowy między naruszeniem a krzywdą.
Krzywda musi być wykazana przez twórcę. Obejmuje ona cierpienia psychiczne, dyskomfort emocjonalny, utratę prestiżu czy zaufania w środowisku zawodowym.
Pojęcie krzywdy w prawie autorskim
W praktyce krzywdą będzie każdy uszczerbek niemajątkowy, który wpływa negatywnie na relację twórcy z jego utworem.
Może to być np.:
- obniżenie pozycji w środowisku zawodowym,
- utrata możliwości dalszej pracy twórczej,
- pogorszenie reputacji w oczach kontrahentów,
- poczucie niesprawiedliwości i konieczność tłumaczenia się z działań, których twórca nie podjął.
Sądy wielokrotnie wskazywały, że krzywda może polegać na utracie dobrego imienia czy ryzyku utraty kontrahentów (wyrok SA w Warszawie z 19.08.2005 r., VI ACa 330/05).
📌 Przykład praktyczny:
Spółka marketingowa wykorzystała bez zgody twórcy jego projekt logo, przypisując autorstwo innej osobie. Prawdziwy autor, pan Tomasz, stracił reputację w środowisku – pojawiły się komentarze, że dopuścił się plagiatu. Wskutek tego jeden z jego stałych klientów zerwał współpracę. Pan Tomasz wystąpił do sądu o zadośćuczynienie, argumentując, że doznał cierpienia psychicznego i uszczerbku w reputacji, co pozostaje w związku przyczynowym z bezprawnym naruszeniem.
Kryteria ustalania wysokości zadośćuczynienia
Ustawa nie wskazuje sztywnych zasad ustalania kwoty. W orzecznictwie jako podstawowy miernik przyjmuje się rozmiar krzywdy. Oznacza to, że sąd analizuje m.in.:
- rodzaj naruszonego dobra,
- charakter i czas trwania naruszenia,
- intensywność dolegliwości psychicznych,
- stopień winy sprawcy, jego zamiary i ewentualne korzyści,
- sytuację majątkową sprawcy – zadośćuczynienie powinno być dla niego realnie odczuwalne.
Relatywnie niska kwota, która nie stanowi istotnego obciążenia finansowego, nie spełni funkcji prewencyjnej (wyrok SA w Łodzi z 5.01.2017 r.; wyrok SA w Krakowie z 5.11.2002 r., I ACa 869/02).
Roszczenie o zapłatę sumy na wskazany przez twórcę cel społeczny
Charakter roszczenia
Twórca, którego prawa zostały naruszone, może domagać się, aby sąd zobowiązał sprawcę do zapłaty określonej kwoty na wybrany przez niego cel społeczny (np. fundację, instytucję kultury, organizację charytatywną).
Najważniejsze cechy tego roszczenia:
- jest fakultatywne – sąd może je zasądzić, ale tylko na wyraźne żądanie twórcy,
- może być dochodzone samodzielnie lub łącznie z zadośćuczynieniem,
- pełni funkcję kompensacyjną i satysfakcjonującą – daje twórcy poczucie, że naruszenie zostało uznane, a jednocześnie wspierany jest cel społeczny, który uważa za wartościowy.
Warunki dochodzenia
- naruszenie musi być zawinione,
- nie trzeba wykazywać istnienia krzywdy (choć jej brak może mieć wpływ na wysokość przyznanej kwoty).
📌 Przykład:
Pani Katarzyna, pisarka, dowiedziała się, że jej opowiadanie zostało opublikowane w czasopiśmie bez podania nazwiska. W pozwie domagała się nie tylko przeprosin, ale też zapłaty 20 000 zł na rzecz fundacji wspierającej edukację dzieci. Sąd uznał, że naruszenie było zawinione i zasądził kwotę na wskazany cel społeczny, co dało twórczyni poczucie rekompensaty moralnej.
Roszczenie o zapłatę odszkodowania
Podstawa prawna
Choć art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie wymienia roszczenia odszkodowawczego, to znajduje ono podstawę w art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego.
„Na zasadach przewidzianych w kodeksie, ten, czyje dobro osobiste zostało naruszone, może żądać także zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.”
Jeżeli naruszenie autorskich dóbr osobistych spowodowało szkodę majątkową, twórca może żądać jej naprawienia w formie odszkodowania.
Warunki odpowiedzialności
- bezprawne i zawinione naruszenie autorskiego dobra osobistego,
- powstanie szkody majątkowej (np. utrata dochodów, kontraktu, spadek przychodów z działalności twórczej),
- związek przyczynowy między naruszeniem a powstałą stratą.
Praktyczne znaczenie
Roszczenie o odszkodowanie uzupełnia katalog roszczeń majątkowych twórcy. O ile zadośćuczynienie kompensuje cierpienia psychiczne, a zapłata na cel społeczny daje satysfakcję moralną, o tyle odszkodowanie ma charakter czysto ekonomiczny – pokrywa realne straty w majątku twórcy.
📌 Przykład:
Pan Michał, autor kampanii reklamowej, odkrył, że jego slogan został wykorzystany przez konkurencyjną agencję bez jego wiedzy i zgody. W wyniku tego inny klient zrezygnował ze współpracy, uznając, że hasło jest nieoryginalne. Autor pozwał agencję, domagając się odszkodowania za utracone wynagrodzenie w wysokości 30 000 zł.
Podstawa prawna
- art. 78 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 24 § 2 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w artykule
- roszczenia majątkowe w prawie autorskim
- zapłata sumy na cel społeczny w przypadku naruszenia praw autorskich
- odszkodowanie za naruszenie autorskich dóbr osobistych