Autorskie prawa osobiste i majątkowe są fundamentem ochrony twórczości. W praktyce oznacza to, że każdy autor – niezależnie, czy tworzy dzieła literackie, muzyczne, fotograficzne, naukowe czy artystyczne – ma zagwarantowane narzędzia prawne pozwalające mu dochodzić swoich praw w razie ich naruszenia. W niniejszym poradniku omówimy, w jaki sposób prawo cywilne chroni prawa autorskie i prawa pokrewne, jakie środki ochrony przysługują twórcy oraz jakie są obowiązki sprawcy naruszenia.
Ochrona autorskich praw osobistych za życia i po śmierci twórcy
Autorskie prawa osobiste są niezbywalne i wieczyste. Nie można ich sprzedać, zrzec się czy przenieść na inną osobę. Co istotne – ochrona przysługuje nie tylko za życia twórcy, ale także po jego śmierci.
Zgodnie z ustawą:
„Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.”
(art. 78 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Przepis ten wskazuje katalog roszczeń twórcy, które mogą być dochodzone niezależnie od winy sprawcy. Odpowiedzialność za naruszenie praw osobistych jest bowiem obiektywna – już samo bezprawne naruszenie wystarczy, aby powstały roszczenia wobec osoby naruszającej prawa (wyrok SN z 11.01.1979 r., I CR 393/78).
Co więcej, roszczenia te mogą być dochodzone także na gruncie Kodeksu cywilnego, ponieważ autorskie prawa osobiste są jedną z postaci dóbr osobistych (art. 23 i 24 k.c.). Oznacza to, że twórca ma dwie drogi prawne – ustawę o prawie autorskim oraz ogólne przepisy kodeksowe.
Roszczenia niemajątkowe
Ponieważ autorskie prawa osobiste są związane z więzią emocjonalną i intelektualną twórcy z dziełem, ustawodawca przewidział dla ich ochrony przede wszystkim roszczenia niemajątkowe.
Katalog roszczeń niemajątkowych
Na podstawie art. 78 ust. 1 pr. aut. twórca może dochodzić:
- roszczenia o zaniechanie działania,
- roszczenia o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.
Wystarczy sam fakt naruszenia – nie trzeba udowadniać winy czy zamiaru sprawcy.
Roszczenie o zaniechanie działania
Roszczenie to pełni funkcję ochronną i zapobiegawczą. Może być dochodzone w dwóch sytuacjach:
- przed naruszeniem – jeśli istnieje zagrożenie, że cudze działanie naruszy prawa twórcy,
- po naruszeniu – gdy prawa zostały już faktycznie naruszone.
Celem jest powstrzymanie działań zagrażających twórcy i zapewnienie, że nie będą one powtarzane w przyszłości.
📌 Przykład:
Pan Jakub – współautor podręcznika – dowiaduje się, że wydawnictwo planuje dodruk książki, w którym pominięto jego nazwisko jako współtwórcy. W takiej sytuacji ma prawo wystąpić do sądu z żądaniem zaniechania druku w tej formie.
⚠️ Istotne: Sąd, uwzględniając roszczenie, musi dokładnie wskazać, jaka czynność ma być zaniechana. Nie wystarczy ogólny zakaz „naruszania praw autorskich”. Konieczne jest precyzyjne określenie działań, które mają zostać powstrzymane (wyrok SN z 9.07.1971 r., II CR 220/71).
Roszczenie o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia
W przypadku, gdy do naruszenia już doszło, twórca może żądać podjęcia przez sprawcę określonych działań naprawczych. Mogą one przybrać różne formy, m.in.:
- publiczne oświadczenie (przeprosiny) – np. w prasie, w internecie, w piśmie skierowanym do twórcy,
- odwołanie fałszywych zarzutów,
- sprostowanie nieprawdziwych informacji,
- wycofanie z obrotu egzemplarzy utworu,
- ponowna publikacja dzieła w oryginalnej wersji,
- zniszczenie egzemplarzy wytworzonych bezprawnie.
📌 Obowiązek wskazania treści żądanego oświadczenia (np. przeprosin) spoczywa na powodzie, jednak sąd ma prawo ingerować w treść, aby dostosować ją do okoliczności sprawy.
Sąd może także zdecydować o miejscu i sposobie publikacji przeprosin – nawet innym niż wskazany przez powoda, jeżeli uzna, że jest to bardziej adekwatne do usunięcia skutków naruszenia (wyrok SN z 11.03.2016 r., I CSK 90/15).
📌 Przykład:
Pani Katarzyna, autorka grafik, odkryła, że jej praca została zmieniona i rozpowszechniana w internecie bez zgody. Domagała się przeprosin w ogólnopolskim dzienniku. Sąd jednak uznał, że właściwszą formą będzie publikacja przeprosin w mediach społecznościowych firmy, gdzie faktycznie doszło do naruszenia.
Roszczenia majątkowe w ochronie autorskich praw osobistych
Oprócz roszczeń niemajątkowych, które służą przede wszystkim przywróceniu należnego szacunku twórcy i jego utworowi, ustawodawca przewidział także roszczenia majątkowe. Mają one charakter kompensacyjny i pozwalają twórcy na uzyskanie świadczenia pieniężnego w związku z doznaną krzywdą.
Zadośćuczynienie pieniężne za naruszenie autorskich praw osobistych
Jeżeli naruszenie autorskich praw osobistych było zawinione, twórca może domagać się od sprawcy zapłaty odpowiedniej kwoty tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Krzywda w tym kontekście to szkoda niemajątkowa – np. poczucie upokorzenia, dyskomfort psychiczny czy utrata dobrego imienia twórcy w środowisku zawodowym.
📌 Przykład:
Pan Tomasz, autor muzyki do filmu, odkrył, że w oficjalnych materiałach promujących produkcję jego nazwisko nie zostało wymienione. Ponieważ naruszenie miało charakter zawiniony (producent świadomie pominął autora), Pan Tomasz może wystąpić do sądu o zadośćuczynienie pieniężne.
Świadczenie pieniężne na cel społeczny
Alternatywnie – zamiast zadośćuczynienia na swoją rzecz – twórca może domagać się, aby sprawca naruszenia wpłacił określoną kwotę na wskazany przez twórcę cel społeczny.
Może to być np.:
- wsparcie organizacji pozarządowej zajmującej się promocją kultury,
- fundacja wspierająca młodych twórców,
- cel charytatywny związany z działalnością kulturalną lub edukacyjną.
📌 Przykład:
Pani Joanna, autorka artykułów naukowych, których fragmenty zostały bezprawnie wykorzystane w publikacji konkurencyjnego wydawnictwa, zamiast zadośćuczynienia dla siebie, zażądała wpłaty 20 000 zł na fundację wspierającą stypendia dla młodych badaczy.
Charakter odpowiedzialności majątkowej
Roszczenia majątkowe (zadośćuczynienie lub wpłata na cel społeczny) są uzależnione od winy sprawcy. Oznacza to, że aby sąd je zasądził, twórca musi wykazać, że naruszenie było zawinione – np. poprzez działanie celowe lub niedbalstwo.
Jednocześnie warto podkreślić, że środki te mogą być dochodzone łącznie z roszczeniami niemajątkowymi (zaniechanie, przeprosiny itp.).
Współistnienie roszczeń z Kodeksem cywilnym
Jak już wspomniano w części 1, ochrona autorskich praw osobistych może być dochodzona również na gruncie Kodeksu cywilnego, który w art. 23 i 24 przewiduje ochronę dóbr osobistych.
Przepisy te przewidują m.in. możliwość:
- żądania zaniechania działań naruszających dobra osobiste,
- żądania usunięcia skutków naruszenia,
- a także – na podstawie art. 448 k.c. – domagania się zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.
Oznacza to, że katalog roszczeń wynikających z ustawy o prawie autorskim i z kodeksu cywilnego nakłada się na siebie i wzajemnie uzupełnia, co daje twórcy silniejsze instrumenty prawne.
Podstawa prawna
- art. 78 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 23 i 24 – Kodeks cywilny
- art. 448 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w artykule
- ochrona autorskich praw osobistych w sądzie cywilnym
- roszczenia niemajątkowe i majątkowe w prawie autorskim
- przeprosiny, sprostowania i zadośćuczynienie w ochronie praw autorskich
- dochodzenie ochrony twórczości na podstawie kodeksu cywilnego i prawa autorskiego