Rozpowszechnianie wizerunku osób publicznie znanych to temat budzący szczególne emocje – zarówno w mediach, jak i w sądach. Z jednej strony opinia publiczna ma prawo do informacji o osobach pełniących funkcje publiczne. Z drugiej – każdemu przysługuje prawo do ochrony prywatności i wizerunku. Dlatego przepisy przewidują wyjątki, ale tylko w jasno określonych sytuacjach.
Jednym z najważniejszych kryteriów, od którego zależy legalność publikacji wizerunku, jest związek wykonania zdjęcia z pełnioną funkcją publiczną. Drugim – cel rozpowszechniania fotografii.
Kiedy można publikować wizerunek osoby powszechnie znanej bez jej zgody?
Zgodnie z art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zgoda osoby portretowanej nie jest wymagana w przypadku, gdy:
- osoba jest powszechnie znana (np. polityk, aktor, sportowiec, artysta), a wizerunek został wykonany w związku z pełnieniem jej funkcji publicznych – politycznych, społecznych czy zawodowych,
- osoba stanowi szczegół większej całości, np. publicznego zgromadzenia, krajobrazu lub wydarzenia masowego.
To właśnie pierwsza przesłanka – dotycząca funkcji publicznej – budzi w praktyce największe kontrowersje i różnice interpretacyjne.
Kryterium związku wykonania wizerunku z pełnioną funkcją
Trudności praktyczne
Największy problem sprowadza się do pytania:
Czy wolno publikować zdjęcia osoby publicznej tylko w miejscu i czasie wykonywania jej obowiązków (np. podczas obrad Sejmu, koncertu, konferencji)?
Czy też dopuszczalne jest również rozpowszechnianie zdjęć wykonanych w innych sytuacjach – np. w teatrze, na spacerze czy podczas wizyty w restauracji?
Odpowiedzi na to pytanie są rozbieżne. W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się dwa podejścia – wąskie i szerokie.
Stanowisko wąskie – tylko podczas wykonywania obowiązków
Zgodnie z pierwszym poglądem, kryterium „związku z pełnieniem funkcji publicznej” należy interpretować wąsko. Oznacza to, że zdjęcia osoby publicznej można publikować bez jej zgody tylko wtedy, gdy rzeczywiście wykonuje swoje obowiązki.
Przykładowo:
- ✔ można opublikować zdjęcie posła podczas przemówienia w Sejmie,
- ✖ nie można opublikować zdjęcia tego samego posła podczas prywatnego przyjęcia, spaceru czy wyjścia z rodziną do kina.
Takie podejście potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 12 września 2001 r. (V CKN 440/00, OSP 2002/12, poz. 160). W tej sprawie wizerunek powoda został opublikowany w artykule prasowym, ale fotografia pochodziła z wcześniejszego okresu, kiedy pełnił inne funkcje zawodowe. Sąd uznał, że nie spełnia to warunku z art. 81 ust. 2 pr. aut., ponieważ zdjęcie nie zostało wykonane w związku z pełnioną wówczas funkcją, która uczyniła go osobą powszechnie znaną.
Stanowisko szerokie – interpretacja rozszerzająca
Drugi pogląd dopuszcza szerszą interpretację przesłanki. Zgodnie z nim rozpowszechnianie wizerunku osoby publicznej może być zgodne z prawem także wtedy, gdy nie została uchwycona w trakcie wykonywania obowiązków, o ile nie ingeruje to w jej prywatność.
Przykładowo:
- ✔ dopuszczalne jest publikowanie zdjęć aktora na scenie, piosenkarza podczas koncertu czy polityka na oficjalnym bankiecie,
- ✔ dopuszczalne może być również wykorzystanie zdjęć archiwalnych, jeśli ich charakter pozostaje związany z działalnością publiczną danej osoby,
- ✖ niedopuszczalne jest natomiast publikowanie zdjęć z życia prywatnego – np. posła grillującego w ogródku, senatora na wakacjach z rodziną czy ministra uprawiającego sport w swojej posiadłości.
Zgodnie z tym stanowiskiem „związek z pełnieniem funkcji” oznacza więc nie tylko sytuacje ściśle zawodowe, ale wszystkie wydarzenia publiczne, które pozwalają społeczeństwu ocenić zachowania i postawy danej osoby w jej roli publicznej.
📌 Wniosek praktyczny:
W obu interpretacjach granicą jest prywatność osoby publicznej. Zdjęcia mogą być publikowane, jeśli dotyczą jej działalności w przestrzeni publicznej, ale nie, gdy ingerują w życie osobiste.
Kiedy wymagana jest zgoda osoby publicznej?
Mimo że osoby powszechnie znane podlegają większej dostępności medialnej niż osoby prywatne, prawo przewiduje wyraźne sytuacje, w których konieczne jest uzyskanie zgody na publikację ich wizerunku.
Zgoda osoby publicznej jest niezbędna, gdy:
- 📄 Zdjęcie zostało wykonane w sytuacjach o charakterze prywatnym – np. w domu, podczas wakacji z rodziną, w trakcie spotkania ze znajomymi.
- 📄 Publikacja ma na celu wyłącznie korzyść komercyjną – np. wykorzystanie wizerunku w reklamie, w celu zwiększenia sprzedaży czasopisma, w materiałach promocyjnych. Przykładem jest publikacja zdjęć topless znanej aktorki w prasie dla podniesienia nakładu – takie działanie jest bezprawne.
- 📄 Fotografia została wykonana nielegalnymi metodami – np. przy użyciu teleobiektywu z dużej odległości, z ukrycia, wbrew woli osoby fotografowanej.
Przykład
Wydawca jednego z tabloidów umieścił na okładce zdjęcie znanego prezentera telewizyjnego odpoczywającego z dziećmi na prywatnej plaży. Zdjęcie wykonano z ukrycia, a jego celem było wyłącznie zwiększenie sprzedaży gazety. W takiej sytuacji konieczna była zgoda zainteresowanego – brak jej oznacza naruszenie prawa do wizerunku i prywatności.
Kryterium celu rozpowszechniania wizerunku
Oprócz związku wykonania wizerunku z pełnioną funkcją publiczną, istotne jest także to, w jakim celu zdjęcie zostaje opublikowane.
Chociaż przesłanka ta nie wynika wprost z przepisu art. 81 ust. 2 pkt 1 pr. aut., doktryna i sądy podkreślają, że wizerunek osoby publicznej może być rozpowszechniany tylko w celu informowania społeczeństwa o jej działalności publicznej.
Niedopuszczalne cele:
- reklama towarów i usług,
- promocja wydarzeń niezwiązanych z działalnością osoby portretowanej,
- produkty komercyjne (np. kalendarze, pocztówki).
Takie stanowisko potwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 24 lutego 2005 r. (VI ACa 721/04, LEX nr 1642208). Sąd uznał za niedopuszczalne wykorzystanie wizerunku osoby publicznej na kalendarzu, ponieważ nie miało to związku z pełnieniem funkcji publicznych.
Dopuszczalne cele:
- relacjonowanie działalności osoby publicznej w mediach,
- wykorzystanie wizerunku w celach edukacyjnych – np. w podręcznikach szkolnych,
- publikacje naukowe i krytyczne analizy prasowe.
Profesor A. Matlak podkreśla, że rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej może następować nie tylko w celu informowania o pełnionej przez nią funkcji, ale także dla potrzeb nauczania, wyjaśniania czy analizy krytycznej. Dlatego uzasadnione jest np. wykorzystanie zdjęcia Lecha Wałęsy w podręcznikach historii czy w opracowaniach naukowych.
Fotografowanie wbrew woli osoby publicznej
Warto podkreślić, że naruszenie może nastąpić już na etapie wykonania zdjęcia, a nie dopiero jego publikacji.
Fotografowanie osoby publicznej wbrew jej woli, zwłaszcza z ukrycia, może stanowić zagrożenie jej dóbr osobistych. Powód? Taka fotografia może zostać wykorzystana, zmanipulowana, przerobiona (np. w formie fotomontażu) lub rozpowszechniona w nieuprawniony sposób.
Dlatego ochrona prawna przysługuje już w momencie samego wykonania zdjęcia, jeżeli zostało zrobione bez zgody osoby i w okolicznościach naruszających jej prywatność.
📌 Wniosek: Każdy, kto fotografuje osobę publiczną wbrew jej woli i bez związku z pełnieniem funkcji publicznych, działa bezprawnie, nawet jeśli fotografia nie została jeszcze opublikowana.
Podstawa prawna
- art. 81 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83 z późn. zm.) – „Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej.”
- art. 81 ust. 2 pkt 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – „Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych.”
- art. 81 ust. 2 pkt 2 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – „Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.”
Tematy porad zawartych w poradniku
- „Kiedy można publikować wizerunek osoby publicznej bez zgody?”
- „Rozpowszechnianie wizerunku a ochrona prywatności osób znanych”
- „Cel rozpowszechniania wizerunku osób publicznych – co jest zgodne z prawem?”
- „Wykorzystanie wizerunku w reklamie i mediach – jakie ograniczenia?”