Dozwolony użytek publiczny to szczególny mechanizm prawa autorskiego, który umożliwia określonym instytucjom korzystanie z cudzych utworów bez konieczności uzyskiwania zgody twórcy. Jednym z najważniejszych przykładów jest tzw. przywilej biblioteczny, który obejmuje biblioteki, uczelnie, instytuty badawcze, archiwa i muzea. Dzięki niemu mogą one nie tylko wypożyczać książki i czasopisma, ale również kopiować utwory i udostępniać je w określonych warunkach.
W artykule wyjaśniam szczegółowo, na czym polega ta licencja ustawowa, jakie są jej ograniczenia oraz jakie prawa mają wymienione instytucje.
Kto korzysta z przywileju bibliotecznego?
Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, z przywileju bibliotecznego mogą korzystać:
- instytucje oświatowe,
- uczelnie,
- instytuty badawcze prowadzące działalność naukową (na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy o instytutach badawczych),
- instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk (na podstawie art. 50 ust. 4 ustawy o Polskiej Akademii Nauk),
- biblioteki,
- muzea,
- archiwa.
⚠️ Warunkiem jest, aby korzystanie z utworów nie miało charakteru komercyjnego – nie może prowadzić do osiągnięcia bezpośrednich ani pośrednich korzyści majątkowych.
Jakie uprawnienia daje licencja ustawowa?
Przywilej biblioteczny obejmuje trzy podstawowe uprawnienia:
1. Użyczanie egzemplarzy utworów
Najbardziej znaną formą jest wypożyczanie książek, czasopism czy innych utworów przez biblioteki. Zgodnie z orzecznictwem, samo przechowywanie i udostępnianie np. dzienników w ramach działalności biblioteki mieści się w zakresie tej licencji ustawowej (wyrok SO w Poznaniu z 29.10.2014 r., IX GC 699/12).
👉 Przykład:
Biblioteka gminna w Radomsku udostępnia mieszkańcom egzemplarze lokalnego tygodnika. Nie musi w tym celu uzyskiwać zgody wydawcy, ponieważ działa w ramach ustawowego przywileju.
2. Zwielokrotnianie utworów ze zbiorów
Instytucje mogą sporządzać kopie posiadanych utworów, ale wyłącznie w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony zbiorów.
- Uzupełnienie – np. gdy biblioteka nie ma własnego egzemplarza i tworzy kopię z egzemplarza wypożyczonego, aby posiadać trudno dostępny materiał („biały kruk”).
- Zachowanie i ochrona – np. wykonanie kopii książki, której oryginał uległ zniszczeniu, lub zabezpieczenie zbioru przed utratą wskutek starzenia się nośnika.
⚠️ Istotne ograniczenie: wykonane kopie nie mogą zwiększać liczby dostępnych egzemplarzy. Nowy egzemplarz zastępuje stary, a nie powiększa zbiór (wyrok SA w Łodzi z 22.08.2013 r., I ACa 318/13; wyrok SN z 20.03.2015 r., II CSK 224/14).
👉 Przykład:
Uniwersytet w Krakowie posiada w zbiorach unikalne wydanie dzieła z XIX wieku. Egzemplarz jest już bardzo zniszczony, więc instytucja wykonuje jego kopię cyfrową w celu ochrony. Taka kopia może być udostępniana czytelnikom zamiast oryginału, ale nie jako dodatkowy egzemplarz obok istniejącego.
3. Udostępnianie zbiorów w terminalach
Biblioteki i inne jednostki mogą umożliwiać korzystanie z utworów na specjalnych komputerach (terminalach)znajdujących się na ich terenie. Dostęp ten jest przeznaczony wyłącznie do celów badawczych lub poznawczych.
⚠️ Zastrzeżenie: jeśli dana instytucja ma zawartą odrębną umowę licencyjną z uprawnionym, to ta regulacja nie znajduje zastosowania (art. 28 ust. 3 pr. aut.).
👉 Przykład:
Biblioteka uczelniana w Warszawie udostępnia studentom zeskanowane czasopisma naukowe na terminalach komputerowych w czytelni. Studenci mogą je przeglądać na miejscu, ale nie mogą kopiować ani wynosić plików.
Ograniczenia przywileju bibliotecznego
Ważne zasady, o których muszą pamiętać instytucje korzystające z licencji ustawowej:
- nie wolno prowadzić działalności komercyjnej z wykorzystaniem tych uprawnień,
- kopie nie mogą powiększać zbiorów – mają jedynie zastępować egzemplarze zniszczone, zaginione czy trudno dostępne,
- udostępnianie w terminalach ma charakter stacjonarny – nie można zapewnić zdalnego dostępu przez Internet.
Podstawa prawna
- art. 28 ust. 1–3 – ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 2 ust. 3 – ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych,
- art. 50 ust. 4 – ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk.
Tematy porad zawartych w poradniku
- przywilej biblioteczny a prawo autorskie,
- zwielokrotnianie utworów przez biblioteki i uczelnie,
- udostępnianie zbiorów w terminalach informatycznych,
- licencja ustawowa instytucji naukowych i oświatowych.
Linki do źródeł
- Tekst jednolity ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: isap.sejm.gov.pl
- Ustawa o instytutach badawczych: isap.sejm.gov.pl
- Ustawa o Polskiej Akademii Nauk: isap.sejm.gov.pl