Dozwolony użytek publiczny to szczególny wyjątek od monopolu autorskiego, który pozwala na legalne korzystanie z cudzych utworów bez konieczności uzyskania zgody twórcy. W kontekście edukacji i badań naukowych ustawodawca przewidział dwa podstawowe mechanizmy: licencję na potrzeby zilustrowania treści dydaktycznych lub działalności naukowej (art. 27 pr. aut.) oraz licencję na wykorzystanie cudzych utworów w podręcznikach, wypisach i antologiach (art. 271 pr. aut.).
W artykule wyjaśniam, kto i w jakim zakresie może korzystać z tych wyjątków oraz jakie są ograniczenia związane z ich stosowaniem.
Licencja dydaktyczna i naukowa – art. 27 ustawy o prawie autorskim
Kto może korzystać z licencji?
Prawo do korzystania z cudzych utworów w ramach dozwolonego użytku dydaktycznego i naukowego przysługuje:
- instytucjom oświatowym w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, czyli m.in. przedszkolom, szkołom podstawowym i ponadpodstawowym, placówkom kształcenia ustawicznego, ośrodkom wychowawczym, poradniom pedagogicznym czy bibliotekom pedagogicznym,
- uczelniom i jednostkom naukowym wymienionym w art. 7 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–8 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, m.in. uczelniom publicznym i niepublicznym, instytutom naukowym PAN, instytutom badawczym, jednostkom Sieci Łukasiewicz, Polskiej Akademii Umiejętności.
Nie obejmuje to natomiast prywatnych szkół językowych, szkół tańca czy kursów hobbystycznych, które nie są częścią systemu oświaty.
Zakres korzystania z cudzych utworów
Instytucje edukacyjne i naukowe mogą:
- korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i tłumaczeniu,
- zwielokrotniać (np. kopiować) w całości drobne utwory, takie jak fotografie czy krótkie wiersze, a także fragmenty większych dzieł (np. powieści, książek naukowych, artykułów).
Zwielokrotnianie może odbywać się zarówno w formie drukowanej, jak i cyfrowej – np. poprzez przygotowanie elektronicznych kopii fragmentów tekstów dla studentów.
📌 Przykład: wykładowca w Wyższej Szkole Informatyki w Gdańsku może przygotować dla studentów skany kilku stron podręcznika do programowania i udostępnić je na uczelnianej platformie e-learningowej. Jest to dozwolone, ponieważ kopie służą wyłącznie celom dydaktycznym, a dostęp mają tylko studenci uczęszczający na kurs.
Ograniczenia w e-learningu
Przepisy pozwalają na udostępnianie materiałów również online, ale wyłącznie dla ograniczonego kręgu odbiorców – czyli osób uczących się, nauczających lub prowadzących badania, które są formalnie związane z daną instytucją.
W praktyce oznacza to konieczność stosowania loginów, haseł czy zamkniętych grup na platformach edukacyjnych. Niedopuszczalne jest publikowanie materiałów na otwartych stronach internetowych czy w ramach masowych, darmowych kursów online.
Warunki stosowania licencji
- utwór musi być wcześniej rozpowszechniony (czyli legalnie udostępniony publicznie przez twórcę),
- licencja nie obejmuje programów komputerowych (art. 77 pr. aut.),
- korzystanie musi mieć wyłącznie cel dydaktyczny lub naukowy.
Licencja na wykorzystanie cudzych utworów w podręcznikach – art. 271 pr. aut.
Drugą szczególną formą licencji jest możliwość zamieszczania fragmentów cudzych dzieł w podręcznikach, wypisach i antologiach.
Zakres licencji
Zgodnie z art. 271 ust. 1 pr. aut.:
„Wolno w celach dydaktycznych i naukowych zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów w podręcznikach, wypisach i antologiach”.
Może to dotyczyć zarówno wydawnictw drukowanych, jak i elektronicznych.
📌 Przykład: wydawnictwo edukacyjne w Poznaniu przygotowuje antologię literatury współczesnej dla liceów. Może zamieścić w niej fragment powieści współczesnego pisarza, pod warunkiem że utwór został wcześniej rozpowszechniony.
Wynagrodzenie dla twórcy
W przeciwieństwie do licencji dydaktycznej z art. 27, twórca ma w tym przypadku prawo do wynagrodzenia za wykorzystanie jego dzieła (art. 271 ust. 2 pr. aut.).
Oznacza to, że wydawca podręcznika czy antologii musi uiścić stosowne opłaty, zazwyczaj za pośrednictwem organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.
Cel regulacji
Celem tej licencji jest ułatwienie dostępu do wiedzy – poprzez umożliwienie publikacji zbiorów tekstów, które są kluczowe w procesie edukacyjnym i naukowym. Dzięki temu uczniowie i studenci nie muszą samodzielnie kupować wielu książek czy poszukiwać źródeł, a instytucje edukacyjne mogą przygotować jednolite materiały dydaktyczne.
Podstawa prawna
- art. 27 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 271 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 77 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe
- art. 7 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–8 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce
Tematy porad zawartych w artykule
- dozwolony użytek w edukacji i nauce – kto może korzystać
- licencja dydaktyczna – zasady kopiowania utworów na uczelniach i w szkołach
- korzystanie z cudzych utworów w podręcznikach i antologiach
- ograniczenia e-learningu a prawa autorskie