Ochrona prawnoautorska nie dotyczy każdego przejawu aktywności człowieka. Aby dane dobro intelektualne zostało uznane za utwór w rozumieniu prawa autorskiego, musi spełniać określone przesłanki. Najważniejsze z nich to indywidualny charakter (oryginalność) oraz ustalenie utworu. W doktrynie i orzecznictwie wykształcono różne metody ich oceny, a dodatkowo pojawiły się także koncepcje pozaustawowe, takie jak „subiektywna nowość” czy „doniosłość kulturowa”.
Indywidualny charakter utworu
Pojęcie indywidualności
Indywidualny charakter dzieła jest swoistym pomostem między twórcą a jego wytworem intelektualnym. W doktrynie przyjmuje się, że oznacza on niepowtarzalność dzieła jako całości (J. Błeszyński). Nie chodzi przy tym o to, aby utwór odzwierciedlał osobowość czy cechy charakteru twórcy.
Sąd Najwyższy wskazał wyraźnie:
„ocena przesłanki indywidualności nie powinna sprowadzać się do poszukiwania w dziele osobowości twórcy”
(wyrok SN z 13.01.2006 r., III CSK 40/05, Biul. SN 2006/3, s. 13).
Warunkiem ochrony prawnoautorskiej jest zatem oryginalność rozumiana jako odróżnienie się dzieła od innych przejawów działalności twórczej. Dzieło nie może być wiernym odpowiednikiem tego, co powstało wcześniej, ani schematycznym powtórzeniem istniejących wzorców.
Oryginalność a dorobek intelektualny
Oryginalność w prawie autorskim nie ma charakteru absolutnego. Każda twórczość w jakimś stopniu nawiązuje do istniejącej rzeczywistości i dorobku kultury. Istotne jest jednak to, czy efekt końcowy:
- posiada cechy swoistości,
- pozwala na odróżnienie go od innych dzieł,
- stanowi rezultat samodzielnego wysiłku autora.
Oceny tej dokonuje się zawsze indywidualnie – zarówno dla poszczególnych kategorii utworów (np. literackich, muzycznych, plastycznych), jak i dla jednostkowych dzieł. W sporach dotyczących praw autorskich ostateczna ocena należy do sądu.
Sposoby oceny indywidualności dzieła
1. Teoria statystycznej jednorazowości
Teoria ta wywodzi się z koncepcji Maxa Kummera i opiera się na dwóch pytaniach:
- Czy takie dzieło już wcześniej powstało?
- Czy jest prawdopodobne, że ktoś inny stworzy je w przyszłości?
Jeśli odpowiedź na oba pytania jest negatywna, dzieło posiada cechę indywidualności.
Sądy w Polsce wielokrotnie powoływały się na tę koncepcję. Przykładowo:
- Wyrok SN z 27.02.2009 r., V CSK 337/08 – indywidualny charakter dzieła oznacza, że nie istnieje inne dzieło o podobnej postaci, a także brak jest prawdopodobieństwa, że powstanie ono w przyszłości.
- Wyrok SN z 19.02.2014 r., V CSK 180/13 – indywidualność przejawia się w tym, że dzieło odbiega od innych w sposób świadczący o jego swoistości i niepowtarzalności.
Przy ocenie stopnia indywidualności bierze się pod uwagę rodzaj dzieła – inne kryteria będą stosowane do poezji, inne do tekstów naukowych czy dokumentacyjnych.
2. Ocena obiektywnych cech dzieła
Drugim podejściem jest skupienie się na obiektywnie doświadczalnych cechach utworu. Analiza polega na ustaleniu, czy dzieło ma cechy odróżniające od innych wytworów tego samego rodzaju, czy też jest wynikiem działalności szablonowej.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że brak dostatecznej indywidualizacji oznacza brak ochrony.
- Wyrok SN z 13.01.2006 r., III CSK 40/05 – haftowane wizerunki orła i emblematy policyjne nie były utworami, ponieważ opierały się na urzędowych wzorach z rozporządzenia.
- Wyrok SN z 15.11.2002 r., II CKN 1289/00 – dzieła realizujące określony schemat są pozbawione indywidualnego charakteru i nie korzystają z ochrony.
3. Kryterium swobodnej przestrzeni twórczej
Kolejnym kryterium pozwalającym odróżnić działalność twórczą od technicznej jest istnienie tzw. swobodnej przestrzeni twórczej.
Twórczość różni się od pracy czysto technicznej tym, że autor ma możliwość wyboru:
- koncepcji dzieła,
- formy i treści,
- sposobu ujęcia poszczególnych elementów.
Wytwór, który powstał wyłącznie w wyniku realizacji z góry narzuconych założeń technicznych lub funkcjonalnych, nie posiada cechy indywidualności.
Wyrok SN z 6.03.2014 r., V CSK 202/13 podkreśla, że ocena indywidualności powinna obejmować dwa pytania:
- Czy istniała przestrzeń twórcza, w ramach której autor mógł działać?
- Czy przy kształtowaniu dzieła autor rzeczywiście wykorzystał swobodę wyboru i uporządkowania składników?
Jeśli odpowiedź na oba pytania jest twierdząca, można mówić o istnieniu indywidualnego charakteru dzieła.
Utwór jako rezultat pracy człowieka
Z definicji utworu wynika, że musi on być rezultatem pracy człowieka – twórcy. Twórczość nie obejmuje działań:
- finansowych (np. sponsorowanie prac),
- technicznych (np. korekta interpunkcji),
- organizacyjnych (np. wynajem studia nagrań).
📄 Wyrok SA w Katowicach z 10.07.2014 r., I ACa 416/14 – osoba, której wkład ograniczał się do udzielenia pomocy technicznej, nie jest twórcą, nawet jeśli wymagało to dużej wiedzy fachowej czy zręczności.
Nie można także uznać za twórcę osoby, która jedynie zachęciła do stworzenia dzieła. Twórczość przeciwstawia się pracy odtwórczej i technicznej.
Co nie jest przedmiotem prawa autorskiego?
- twory przyrody (np. „wzory malowane na szybie przez mróz”),
- efekty działań maszyn lub zwierząt,
- wytwory osób prawnych czy jednostek organizacyjnych.
Prawo autorskie chroni wyłącznie dobra intelektualne stworzone przez człowieka, bez względu na jego wiek, wykształcenie czy pozycję społeczną.
Wątpliwości przy wykorzystaniu komputerów
Rozwój technologii rodzi pytania o rolę maszyn w procesie twórczym. Czy dzieło stworzone przy użyciu programu komputerowego można uznać za utwór?
W doktrynie wskazuje się, że:
- program komputerowy jest jedynie narzędziem technicznym,
- rezultat należy przypisać człowiekowi, jeśli to on decyduje o kształcie dzieła.
Przykład: skomponowanie muzyki przy pomocy specjalistycznego oprogramowania. Choć komputer odgrywa rolę w procesie, dzieło pozostaje utworem, ponieważ powstaje w wyniku decyzji i koncepcji autora.
Jednak wraz z coraz częstszym łączeniem twórczości człowieka i możliwości maszyn mogą pojawić się trudności w identyfikacji rzeczywistego twórcy.
Ustalenie utworu
Zgodnie z art. 1 ust. 3 ustawy o prawie autorskim:
„Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną”.
Ustalenie oznacza uzewnętrznienie dzieła – nadanie mu takiej postaci, aby inne osoby poza twórcą mogły się z nim zapoznać.
Ochrona powstaje w chwili, gdy akt twórczości wyjdzie poza sferę wewnętrznych przeżyć autora i stanie się dostępny dla percepcji innych osób.
📄 Wyrok SN z 19.02.2014 r., V CSK 180/13 – chwilą powstania ochrony jest moment uzewnętrznienia dzieła, niezależnie od tego, czy jest ono ukończone, trwałe czy efemeryczne.
Warunki uznania utworu za ustalony
- z utworem musi zapoznać się choćby jedna osoba poza twórcą,
- nie ma znaczenia, czy dzieło zostało zakończone – ochronie podlegają także poszczególne fazy tworzenia,
- uzewnętrznienie może być dokonane w dowolny sposób, nawet nietrwały (np. recytacja, śpiew).
📄 Wyrok SN z 25.04.1973 r., I CR 91/73 – ustalenie następuje, gdy dzieło uzyska jakąkolwiek postać, nawet nietrwałą, ale pozwalającą wywołać efekt artystyczny.
Przykłady ustalenia
- improwizacja muzyczna wykonana na żywo,
- inscenizacja teatralna,
- wygłoszenie referatu,
- recytacja wiersza,
- jednorazowe wykonanie piosenki.
W takich przypadkach dzieło istnieje w świadomości odbiorców, nawet jeśli nie zostało utrwalone.
Publiczne udostępnienie utworu
W polskim prawie ochrona powstaje niezależnie od tego, czy dzieło zostało udostępnione w wąskim gronie (np. rodziny), czy szerokiej publiczności.
Inaczej ujmuje to Trybunał Sprawiedliwości UE.
- Wyrok TS z 2.06.2005 r., C-89/04 (Mediakabel BV) – publiczne udostępnienie wymaga:
- możliwości zapoznania się z treścią dzieła,
- skierowania do nieokreślonej liczby odbiorców.
- Wyrok TS z 29.07.2019 r., C-516/17 (Spiegel Online GmbH) – utwór jest podany do publicznej wiadomości, jeśli został opublikowany za zgodą twórcy albo w ramach licencji ustawowej.
⚠️ Trybunał zaznacza, że pojęcie „publiczności” wymaga znacznej liczby osób, dlatego np. odtworzenie muzyki na kameralnym przyjęciu urodzinowym nie stanowi publicznego udostępnienia.
Ustalenie a utrwalenie utworu
Te dwa pojęcia często są mylone, ale oznaczają coś innego.
Ustalenie
- świadome działanie twórcy,
- uzewnętrznienie dzieła w jakiejkolwiek formie,
- wystarczy, że zapozna się z nim choć jedna osoba poza autorem.
Utrwalenie
- zapisanie dzieła na nośniku materialnym (np. papier, CD, plik cyfrowy),
- umożliwia wielokrotne odtworzenie i reprodukcję dzieła,
- może być dokonane przez twórcę lub inną osobę.
📄 Wyrok SN z 4.03.1971 r., I CR 62/71 – do powstania ochrony nie jest konieczne utrwalenie dzieła.
Jednak w przypadku niektórych kategorii utworów (np. fotografie, dzieła plastyczne) utrwalenie jest niezbędne, aby w ogóle możliwa była ich percepcja.
Relacja ustalenia i utrwalenia
- ustalenie może mieć charakter jednorazowy (np. improwizacja muzyczna) albo trwały (np. zapis na nośniku),
- utrwalenie stanowi szczególny rodzaj ustalenia – takie, które daje dziełu trwałość i możliwość wielokrotnego odtwarzania,
- utrwalenie może być dokonane różnymi technikami (druk, nagranie, zapis cyfrowy).
Subiektywna nowość dzieła
W doktrynie i orzecznictwie pojawiła się dodatkowa koncepcja ułatwiająca ocenę, czy dany wytwór intelektualny można uznać za utwór. Jest to tzw. subiektywna nowość.
Zakłada ona, że dzieło powinno być nowe z perspektywy samego twórcy – rezultat jego własnego wysiłku intelektualnego, projekcja wyobraźni, której wcześniej nie znał.
📄 Wyrok SN z 6.03.2014 r., V CSK 202/13 – przesłanka twórczości jest spełniona, jeśli proces twórczy bierze początek w umyśle autora, a efekt jego pracy jest dla niego samego czymś nowym.
📄 Wyrok SN z 22.06.2010 r., IV CSK 359/09 – utwór powstaje, gdy dzieło jest nowe z punktu widzenia autora, niezależnie od tego, że inni twórcy mogli dojść do podobnego rezultatu.
Zbieżność efektów pracy różnych twórców
Może się zdarzyć, że różni autorzy stworzą bardzo podobne dzieła. Nawet w takim przypadku cecha indywidualności nie powinna być kwestionowana, jeśli:
- twórcy działali niezależnie,
- wybór i sposób przedstawienia treści nie były identyczne,
- dzieło nie było w pełni zdeterminowane z góry przez wymagania zewnętrzne.
📄 Wyrok SN z 30.06.2005 r., IV CK 763/04 – fakt, że rezultat pracy dwóch osób jest podobny, nie oznacza braku indywidualności, jeśli poszczególne elementy twórczego wyboru nie są tożsame.
Doniosłość kulturowa dzieła
Drugą pozaustawową koncepcją jest doniosłość kulturowa. Odnosi się ona do znaczenia dzieła dla rozwoju kultury społeczeństwa.
Według tej teorii ochrona prawnoautorska powinna dotyczyć jedynie takich utworów, które:
- oddziałują na kulturę,
- charakteryzują się innowacyjnością,
- mają walor artystyczny.
Krytyka tej koncepcji
Stosowanie kryterium doniosłości kulturowej budzi kontrowersje. Prowadziłoby bowiem do:
- zawężenia ochrony,
- eliminacji dzieł o charakterze utylitarnym,
- różnicowania dzieł według ich wartości, co pozostaje w sprzeczności z zasadą, że prawo autorskie nie ocenia poziomu artystycznego dzieła.
Z tego względu doniosłość kulturowa nie jest powszechnie uznawana za przesłankę powstania ochrony.
Przykład praktyczny
Pan Marek, młody programista, stworzył aplikację edukacyjną. Program ma prostą grafikę i nie wnosi rewolucji technologicznej, ale zawiera oryginalny sposób prezentowania treści, który sam wymyślił.
- Z punktu widzenia subiektywnej nowości – jego dzieło jest nowe, bo stanowi efekt jego własnej wyobraźni.
- Z perspektywy doniosłości kulturowej – aplikacja może nie mieć wielkiego znaczenia dla rozwoju kultury, ale i tak podlega ochronie prawnej, ponieważ prawo autorskie nie uzależnia ochrony od wartości artystycznej czy społecznej dzieła.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 1 ust. 3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawarte w poradniku
- indywidualny charakter utworu w prawie autorskim
- ustalenie i utrwalenie utworu – różnice i znaczenie prawne
- subiektywna nowość dzieła jako kryterium oryginalności
- doniosłość kulturowa a ochrona prawnoautorska
Źródła
- isap.sejm.gov.pl – tekst jednolity ustawy o prawie autorskim
- gov.pl – serwis administracji publicznej
- podatki.gov.pl – informacje podatkowe dotyczące twórców