Prawo autorskie stanowi podstawę ochrony twórczości intelektualnej. Każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze może uzyskać ochronę prawną jako utwór. W niniejszym poradniku wyjaśniam, czym jest utwór w rozumieniu prawa polskiego i unijnego, jakie ma cechy, jak należy rozumieć jego oryginalność oraz jak te kwestie kształtuje orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Pojęcie utworu w prawie polskim
Podstawową definicję utworu zawiera art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.”
Oznacza to, że ochrona obejmuje każdy przejaw twórczości, o ile spełnia on przesłanki twórczości i indywidualności. Definicja ustawowa składa się z dwóch części:
- ust. 1 zawiera ogólną, syntetyczną definicję,
- ust. 2 wskazuje przykładowy katalog utworów, np. literackie, plastyczne, muzyczne, fotograficzne, lutnicze.
Taka konstrukcja ułatwia praktyczne stosowanie przepisów, wskazując najczęściej występujące rodzaje dzieł.
Duchowa natura utworu
W literaturze przedmiotu pojęcie utwór traktowane jest jako dobro niematerialne, nazywane także dobrem duchowym, intelektualnym czy umysłowym. Podkreśla to duchowy, niewidzialny charakter dzieła.
Utwór:
- istnieje jako konstrukcja myśli i wyobrażeń, w oderwaniu od przedmiotu fizycznego, na którym został utrwalony,
- nie jest utożsamiany z nośnikiem, na którym go zapisano – np. książką, płytą CD czy obrazem,
- istnieje poprzez akty świadomości człowieka – nie sposób mówić o utworze bez odbiorcy, który odczytuje go i interpretuje.
Orzecznictwo jednoznacznie wskazuje, że materialna postać dzieła nie jest konieczna dla jego istnienia.
➡ Wyrok Sądu Najwyższego z 15.11.2012 r., V CSK 545/11 potwierdził, że ochrona autorska nie obejmuje nośnika, na którym dzieło zostało utrwalone.
📄 Przykład: Pani Anna napisała powieść i zapisała ją w pliku tekstowym. Utworem jest sama powieść – tekst literacki, a nie komputer, dysk czy wydruk, które stanowią jedynie materialne nośniki.
Definicje utworu w doktrynie i orzecznictwie
W doktrynie i orzecznictwie spotykamy liczne definicje pojęcia utworu. Najczęściej podkreślają one, że:
- jest to dobro niematerialne, niezależne od fizycznego nośnika,
- jest to twór ducha ludzkiego, wyraz konstrukcji myśli i wyobrażeń,
- aby utwór mógł być odebrany przez odbiorców, musi przybrać jakąś materialną postać, choć jej rodzaj jest bez znaczenia dla prawa autorskiego,
- utwór jest oryginalnym i niepowtarzalnym wytworem intelektu, wywołanym indywidualnością autora,
- dzieło powstaje także wtedy, gdy twórca przetwarza istniejące elementy w sposób nowy i twórczy.
➡ Wyrok SN z 5.07.2002 r., III CKN 1096/00 wskazuje, że o utworze można mówić wtedy, gdy jego forma jest niepowtarzalna – gdyby inna osoba stworzyła podobne dzieło, wyglądałoby ono inaczej.
➡ Wyrok NSA z 21.01.2021 r., II GSK 954/18 podkreśla, że utworem jest także stworzenie nowej postaci czegoś, co wcześniej w takiej formie nie istniało.
📄 Przykład: Pan Krzysztof komponuje melodię, korzystając z popularnej gamy dźwięków. Sam fakt, że używa powszechnie znanych nut, nie odbiera dziełu ochrony – ważne jest, że ich zestawienie i forma utworu są oryginalnym efektem jego indywidualnej pracy.
Zakres ochrony utworu
Przyjmując rozróżnienie między utworem a jego materialnym nośnikiem, prawo autorskie przewiduje ochronę w trzech płaszczyznach:
- Ochrona rzeczy, na której utwór utrwalono – np. książki czy obrazu (tu pojawia się problematyka wyczerpania prawa autorskiego).
- Ochrona formy wyrażenia – czyli elementów dzieła, które są bezpośrednio prezentowane odbiorcy, jak styl, kompozycja czy sposób narracji.
- Ochrona sfery treści ponadznakowych – czyli elementów, które nie występują bezpośrednio w dziele, ale można je odtworzyć na podstawie jego treści (np. fabuła w literaturze, motywy muzyczne).
📄 Przykład: Pani Julia tworzy scenariusz filmowy. Chronione są:
- sam plik z tekstem (nośnik),
- język i dialogi (forma wyrażenia),
- a także fabuła i wątki, które mogą być rozwijane w filmach zależnych (sfera ponadznakowa).
Przesłanka oryginalności utworu
W prawie unijnym brak jest jednej legalnej definicji utworu. Dyrektywy dotyczące prawa autorskiego i praw pokrewnych nie zawierają syntetycznego określenia pojęcia utworu ani katalogu przesłanek jego istnienia. Mimo to unijny ustawodawca wskazuje na oryginalność jako podstawowe kryterium ochrony.
Oryginalność w dyrektywach unijnych
- Dyrektywa 2009/24/WE w sprawie ochrony programów komputerowych
W art. 1 ust. 3 ustawodawca wyraźnie stwierdził:
„Program komputerowy podlega ochronie, jeżeli jest oryginalny w takim rozumieniu, że jest własną intelektualną twórczością jego autora. Żadnych innych kryteriów nie stosuje się przy dokonywaniu jego kwalifikacji do ochrony.”Oznacza to, że przy ocenie, czy dany program jest chroniony, nie bierze się pod uwagę jego funkcji, jakości czy wartości rynkowej – wystarczy, że został stworzony w sposób twórczy i indywidualny. - Dyrektywa 96/9/WE dotycząca ochrony baz danych
Przesłanka oryginalności nie została wprost wskazana w treści przepisu, ale wynika z pkt 16 preambuły, zgodnie z którym:
„w celu określenia, czy baza danych ma podlegać ochronie prawa autorskiego, nie powinno się stosować kryteriów innych niż oryginalność utworu w sensie intelektualnej twórczości autora, w szczególności nie powinno się stosować kryteriów estetycznych lub jakościowych.”Ochrona bazy danych nie zależy więc od jej walorów wizualnych czy wartości użytkowej, ale od tego, czy jest wynikiem intelektualnej pracy twórcy.
Oryginalność jako autonomiczne pojęcie prawa UE
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) uznał, że oryginalność jest konstytutywnym elementem pojęcia utworu. Choć brak jest jednolitej definicji ustawowej, pojęcie oryginalności należy traktować jako autonomiczne w całym systemie prawa unijnego.
➡ Wyrok z 16.07.2009 r., C-5/08, Infopaq International A/S v. Danske Dagblades Forening – TSUE wskazał, że utwór należy uznać za oryginalny, jeśli stanowi on „własną twórczość intelektualną autora”, niezależnie od walorów estetycznych, poziomu artystycznego czy przeznaczenia.
Oryginalność a swoboda twórczych wyborów
W późniejszych orzeczeniach TSUE doprecyzował przesłankę oryginalności, wskazując, że kluczowa jest możliwość dokonywania swobodnych twórczych wyborów przez autora.
- Wyrok z 1.03.2012 r., C-604/10, Football Dataco Ltd v. Yahoo! – Trybunał stwierdził, że tam, gdzie twórca nie ma pola manewru (np. jego działania są uwarunkowane względami technicznymi), nie można mówić o działalności twórczej.
- Wyrok z 12.09.2019 r., C-683/17, Cofemel – Sociedade de Vestuįrio SA v. G-Star Raw CV – TSUE uznał, że utwór nie spełnia przesłanki oryginalności, jeżeli jego forma jest wyłącznie wynikiem wymogów technicznych, zasad lub ograniczeń, które nie pozostawiają miejsca na twórczość.
📄 Przykład: Pan Piotr projektuje stronę internetową. Jeżeli układ strony jest całkowicie determinowany przez funkcję techniczną (np. systemowy szablon, który nie pozostawia miejsca na twórcze decyzje), nie będzie chroniony jako utwór. Jeśli jednak Piotr samodzielnie zaprojektuje oryginalny układ graficzny, wybierze kolorystykę i kompozycję, wówczas projekt nabiera cech utworu.
Oryginalność a rola twórcy
TSUE wskazuje także, że utwór powinien wyrażać piętno osobowości twórcy.
- Wyrok z 22.12.2010 r., C-393/09, BSA v. Ministerstwo Kultury – prawo autorskie chroni własną intelektualną twórczość autora, jeśli przejawia się choćby w minimalnym zakresie swobody podejmowania decyzji o kształcie dzieła.
- Wyrok z 1.12.2011 r., C-145/10, Eva-Maria Painer v. Standard Verlags GmbH – TSUE podkreślił, że utwór powinien wyrażać sposób widzenia autora, jego wybory i interpretację rzeczywistości.
- Wyrok z 11.06.2020 r., C-833/18, Brompton Bicycle Ltd v. Chedech/Get2Get – nawet produkt techniczny (np. rower składany) może być chroniony prawem autorskim, jeśli jego forma wynika z twórczych decyzji autora i odzwierciedla jego osobowość.
📄 Przykład: Pani Monika wykonała fotografię portretową. Choć fotografia przedstawia zwykłą osobę w codziennej scenerii, to sposób ustawienia światła, kadr, kolorystyka i moment uchwycenia wyrażają indywidualne spojrzenie Moniki. Dzięki temu zdjęcie spełnia przesłankę oryginalności.
Podstawa prawna
W poradniku zostały przywołane następujące przepisy:
- art. 1 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2509, ze zm.)
- art. 1 ust. 3 – Dyrektywa 2009/24/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych
- pkt 16 preambuły Dyrektywy 96/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 1996 r. w sprawie ochrony prawnej baz danych
Orzecznictwo przywołane w tekście:
- Wyrok SN z 15.11.2012 r., V CSK 545/11
- Wyrok SN z 5.07.2002 r., III CKN 1096/00
- Wyrok NSA z 21.01.2021 r., II GSK 954/18
- Wyrok TSUE z 16.07.2009 r., C-5/08, Infopaq International
- Wyrok TSUE z 1.03.2012 r., C-604/10, Football Dataco
- Wyrok TSUE z 22.12.2010 r., C-393/09, BSA v. Ministerstwo Kultury
- Wyrok TSUE z 1.12.2011 r., C-145/10, Eva-Maria Painer
- Wyrok TSUE z 12.09.2019 r., C-683/17, Cofemel v. G-Star Raw
- Wyrok TSUE z 11.06.2020 r., C-833/18, Brompton Bicycle
Tematy porad zawartych w poradniku
- pojęcie utworu w prawie autorskim i jego cechy
- przesłanka oryginalności utworu w prawie unijnym
- własna twórczość intelektualna jako kryterium ochrony dzieła
- orzecznictwo TSUE dotyczące definicji utworu