W polskim prawie ubezpieczeniowym obowiązuje zasada, że odszkodowanie należy się temu, kto faktycznie poniósł szkodę – czyli ubezpieczonemu. Ma to swoje logiczne uzasadnienie: uszczerbek majątkowy powstaje w jego majątku, a nie w majątku osoby, która zawarła polisę. Jednak – jak pokazuje orzecznictwo i stanowiska ekspertów – od tej reguły istnieją istotne wyjątki.
Dla przedsiębiorców, instytucji finansowych czy osób fizycznych korzystających z ochrony ubezpieczeniowej, znajomość tych wyjątków jest kluczowa. W przeciwnym razie może dojść do sytuacji, w której – mimo opłaconych składek – wypłata odszkodowania stanie się niemożliwa lub trafi do niewłaściwego adresata.
Bezpośrednie a pośrednie ubezpieczenie na cudzy rachunek
Polskie prawo i doktryna wyróżniają dwa główne typy ubezpieczenia na cudzy rachunek:
- Bezpośrednie ubezpieczenie na cudzy rachunek
- Wierzytelność wobec ubezpieczyciela przysługuje ubezpieczonemu (osobie, której mienie lub interes jest chroniony).
- To on odbiera świadczenie i decyduje o jego przeznaczeniu.
- Pośrednie ubezpieczenie na cudzy rachunek
- Wierzytelność przysługuje ubezpieczającemu (osobie, która zawarła umowę).
- Ubezpieczający ma obowiązek przekazać ubezpieczonemu otrzymane odszkodowanie albo dokonać cesji wierzytelności na jego rzecz.
Przykład 1 – pośrednie ubezpieczenie
Firma transportowa „EuroCargo” ubezpiecza towar swojego klienta w trakcie przewozu. W przypadku szkody ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie firmie „EuroCargo”, ale ta – zgodnie z umową i prawem – musi przekazać środki klientowi lub rozliczyć się w sposób, który pokryje jego stratę.
Kiedy pośrednie ubezpieczenie jest dopuszczalne?
Sąd Najwyższy wskazał, że pośrednie ubezpieczenie cudzego mienia jest możliwe, jeśli spełnione są dwa warunki:
- Ubezpieczony wie o polisie i może z niej skorzystać (chyba że dobrowolnie zrezygnuje, np. ma własne ubezpieczenie tego samego mienia).
- Nie ma ryzyka nieuprawnionego zysku po stronie ubezpieczającego – tzn. wypłata musi faktycznie kompensować szkodę poszkodowanego.
Dodatkowo, pośrednie ubezpieczenie jest szczególnie uzasadnione, gdy ubezpieczający:
- jest zobowiązany lub uprawniony z mocy prawa albo umowy do dbania o cudzy interes (np. przechowawca, przewoźnik, spedytor, komisant, dzierżawca),
- łączy go z ubezpieczonym stosunek prawny, który wymaga przekazania mu odszkodowania,
- zapewnia, że ubezpieczony może dowiedzieć się o polisie i skutecznie skorzystać ze swoich praw.
Zasada: tylko poszkodowany może finalnie skorzystać z odszkodowania
Zarówno orzecznictwo, jak i większość doktryny, stoją na stanowisku, że:
- odszkodowanie powinno trafić do ubezpieczonego,
- wyjątek stanowi sytuacja, gdy ubezpieczający otrzymuje je tylko po to, by przekazać lub rozliczyć je na korzyść ubezpieczonego.
Eksperci (np. M. Krajewski) podkreślają, że realizacja interesu majątkowego ubezpieczonego może polegać m.in. na:
- wygaśnięciu jego długu wobec ubezpieczającego (np. w przypadku ubezpieczenia jako zabezpieczenia kredytu),
- powstaniu roszczenia wobec ubezpieczającego o wypłatę odszkodowania.
M. Orlicki dodaje, że sposób techniczny wypłaty (do rąk ubezpieczającego czy ubezpieczonego) nie zmienia faktu, że beneficjentem powinien być poszkodowany.
Zakaz wypłaty bez zgody ubezpieczonego
W piśmiennictwie przyjmuje się, że w umowie ubezpieczenia na cudzy rachunek nie można skutecznie zastrzec, iż odszkodowanie będzie wypłacone ubezpieczającemu bez zgody ubezpieczonego.
Taki zapis naruszałby zasadę, że to ubezpieczony ma odnieść korzyść z ochrony ubezpieczeniowej.
Przykład 2 – nieprawidłowa konstrukcja
Bank „FinPlus” ubezpiecza na cudzy rachunek mieszkanie kredytobiorcy. W umowie zapisuje, że w przypadku szkody odszkodowanie zawsze otrzymuje bank, bez pytania właściciela nieruchomości. Taki zapis jest co do zasady sprzeczny z zasadą prawa ubezpieczeniowego i może być uznany za nieważny w tym zakresie.
Możliwość wypłaty odszkodowania osobie trzeciej
Zagadnienie tego, komu ubezpieczyciel może wypłacić odszkodowanie, wiąże się również z dyskusją o umowach na rzecz osoby trzeciej.
Umowy sensu stricto na rzecz osoby trzeciej vs. ubezpieczenie na cudzy rachunek
🔹 Ubezpieczenie na cudzy rachunek – klasyczna konstrukcja, w której chroniony jest interes majątkowy ubezpieczonego, a wypłata odszkodowania powinna finalnie zaspokoić jego szkodę.
🔹 Umowa sensu stricto na rzecz osoby trzeciej – konstrukcja, w której ubezpieczający ubezpiecza własny interes, ale wskazuje osobę trzecią do odbioru świadczenia.
Stanowisko dopuszczające tę konstrukcję
K. Malinowska uważa, że umowy sensu stricto na rzecz osoby trzeciej można zawierać zarówno w ubezpieczeniach osobowych, jak i majątkowych. Jej zdaniem rygorystyczne trzymanie się zasady, że tylko poszkodowany może odebrać świadczenie, jest zbyt restrykcyjne i utrudnia praktykę, szczególnie w przypadku kredytów.
Przykład 3 – stanowisko liberalne
Przedsiębiorca Andrzej ubezpiecza swój magazyn od pożaru. W umowie wskazuje, że ewentualne odszkodowanie ma zostać wypłacone jego bratu Piotrowi. Piotr nie jest właścicielem magazynu, ale Andrzej chce w ten sposób spłacić pożyczkę od brata.
Według koncepcji K. Malinowskiej – taka konstrukcja byłaby dopuszczalna.
Stanowisko większości doktryny – ograniczenie kręgu uprawnionych
Większość autorów (M. Krajewski, A.M. Kubiak, B. Kucharski, J.M. Kondek) sprzeciwia się dopuszczaniu umów sensu stricto na rzecz osoby trzeciej w ubezpieczeniach majątkowych.
Ich główne argumenty:
- Charakter odszkodowawczy świadczenia – wypłata powinna trafiać do osoby, która faktycznie poniosła szkodę.
- Wypłata osobie trzeciej, która nie ma interesu majątkowego w przedmiocie ubezpieczenia, oznaczałaby naruszenie zasady odszkodowania.
- W praktyce lepszym rozwiązaniem jest klasyczne ubezpieczenie na cudzy rachunek, a jeśli już powstanie roszczenie, ubezpieczający może wskazać osobę trzecią do odbioru świadczenia.
Przykład 4 – zgodny z zasadami
Firma „AgroTrans” ubezpiecza od zniszczeń ciągnik rolniczy, który jest w leasingu. W przypadku szkody odszkodowanie trafia do leasingodawcy, ale tylko po to, aby rozliczyć zobowiązania leasingobiorcy. Finalnie leasingobiorca odnosi korzyść, bo jego dług maleje.
Tu osoba trzecia (leasingodawca) nie staje się beneficjentem, lecz pośrednikiem w realizacji interesu ubezpieczonego.
Dlaczego brak zgody na umowy sensu stricto?
Autorzy tacy jak A.M. Kubiak czy B. Kucharski wskazują, że w ubezpieczeniu majątkowym wypłata ma naprawić konkretną szkodę. Gdyby odszkodowanie otrzymał ktoś, kto nie poniósł uszczerbku, przestałoby być ono „odszkodowaniem” w sensie prawnym – byłoby raczej darowizną lub świadczeniem umownym innego rodzaju.
J.M. Kondek idzie w tym samym kierunku – dopuszczenie takich konstrukcji prowadziłoby do obejścia istoty prawa ubezpieczeniowego.
Wniosek praktyczny dla przedsiębiorców
📌 Jeśli prowadzisz firmę i zawierasz polisę:
- upewnij się, że wypłata odszkodowania będzie realizować interes majątkowy ubezpieczonego,
- pamiętaj, że samo wskazanie w umowie osoby trzeciej do odbioru pieniędzy może być nieskuteczne, jeśli ta osoba nie ma związku z poniesioną szkodą,
- w razie potrzeby skorzystaj z konstrukcji ubezpieczenia na cudzy rachunek zamiast umowy sensu stricto.
Podsumowanie
- Podstawowa zasada – odszkodowanie trafia do ubezpieczonego.
- Wyjątki – pośrednie ubezpieczenie na cudzy rachunek, wypłata do rąk ubezpieczającego lub osoby trzeciej, ale zawsze z realizacją interesu ubezpieczonego.
- Brak zgody większości doktryny na umowy sensu stricto w ubezpieczeniach majątkowych – dla uniknięcia wypłaty świadczeń osobom, które nie poniosły szkody.
Podstawa prawna
- art. 808 Kodeksu cywilnego – Umowa ubezpieczenia na cudzy rachunek.
- art. 805 § 1 Kodeksu cywilnego – Definicja umowy ubezpieczenia i jej charakter odszkodowawczy.
- art. 353¹ Kodeksu cywilnego – Zasada swobody umów (z ograniczeniami wynikającymi z ustawy, właściwości stosunku prawnego oraz zasad współżycia społecznego).
Tematy porad zawartych w poradniku
- odszkodowanie z ubezpieczenia na cudzy rachunek
- pośrednie i bezpośrednie ubezpieczenie majątkowe
- umowa sensu stricto na rzecz osoby trzeciej w ubezpieczeniu
- wypłata odszkodowania osobie trzeciej
- zasada, że tylko poszkodowany korzysta z odszkodowania
Przydatne linki do stron urzędowych
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf – Kodeks cywilny (tekst jednolity)
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://www.knf.gov.pl – Komisja Nadzoru Finansowego