Koszty ratowania i zapobiegania szkodzie to temat, który w praktyce ubezpieczeniowej często wywołuje spory. Przedsiębiorcy i osoby prywatne nieraz nie zdają sobie sprawy, że ubezpieczenie może obejmować także wydatki poniesione po wypadku ubezpieczeniowym w celu ratowania mienia lub ograniczenia rozmiaru szkód.
Prawidłowe zrozumienie zasad zwrotu tych kosztów jest kluczowe, aby skutecznie dochodzić swoich roszczeń od ubezpieczyciela i uniknąć sytuacji, w której część wydatków zostanie pokryta z własnej kieszeni.
1. Podstawy prawne – obowiązek ratowania mienia
Podstawę prawną stanowi art. 826 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi:
„Ubezpieczający obowiązany jest użyć dostępnych mu środków w celu ratowania przedmiotu ubezpieczenia lub zapobieżenia szkodzie.”
Dodatkowo art. 826 § 4 k.c. precyzuje:
„Ubezpieczyciel obowiązany jest zwrócić koszty użycia środków, o których mowa w § 1, jeżeli były one celowe, chociażby okazały się bezskuteczne.”
Z tych przepisów wynika kilka kluczowych zasad:
- Obowiązek podejmowania działań ratunkowych istnieje dopiero po zajściu wypadku ubezpieczeniowego.
- Środki ratownicze muszą być dostępne i celowe.
- Zwrot kosztów jest należny nawet wtedy, gdy działania nie przyniosły oczekiwanego efektu.
2. Co oznacza „dostępność” i „celowość” środków
2.1. Dostępność środków
Dostępność oznacza, że w danych okolicznościach środek można zdobyć bez nadmiernych trudności. Mogą to być np. narzędzia, materiały lub usługi znajdujące się w pobliżu, które da się pozyskać szybko i bez zbędnych przeszkód.
💡 Przykład:
Po awarii instalacji wodnej w hali produkcyjnej firma z Wrocławia skorzystała z pompowni należącej do pobliskiego zakładu – sprzęt był łatwo osiągalny, więc spełniał kryterium dostępności.
2.2. Celowość środków
Celowość oznacza przydatność danego środka do uniknięcia lub ograniczenia szkody w konkretnej sytuacji.
- Nie musi to być środek typowo ratunkowy (np. gaśnica),
- Może to być też środek, który w danej sytuacji nadaje się do ratowania szkody, nawet jeśli jego przeznaczenie jest inne.
💡 Przykład:
Po wichurze właściciel hurtowni w Kielcach wynajął namiot magazynowy, aby zabezpieczyć towar przed dalszym deszczem. Namiot nie jest sprzętem ratunkowym sensu stricto, ale był celowy.
3. Możliwe rozszerzenia umowne
Ustawowe wymagania mówią, że środek musi być celowy, aby koszty mogły zostać zwrócone.
Jednak w praktyce umowa ubezpieczenia lub OWU (Ogólne Warunki Ubezpieczenia) mogą przewidywać korzystniejsze postanowienia, np. zwrot kosztów również wtedy, gdy użyte środki były niecelowe – o ile strony tak uzgodnią.
4. Brak obowiązku podejmowania działań z nadmiernym ryzykiem
Ubezpieczający nie ma obowiązku:
- narażania swojego życia lub zdrowia,
- ryzykowania mienia o wartości większej lub równej wartości mienia zagrożonego.
❗ Jednak prawo nie zakazuje podejmowania takich działań – można to zrobić dobrowolnie. Jeśli podjęte środki były celowe, koszty również mogą zostać zwrócone (w granicach sumy ubezpieczenia).
5. Zwrot kosztów obejmuje także skutki uboczne
Zwrot nie ogranicza się do ceny samego środka ratowniczego.
Obejmuje także koszty następstw jego użycia.
💡 Przykład:
Podczas powodzi firma z Opola użyła koparki do budowy wału ziemnego chroniącego zakład. Koparka zniszczyła część placu manewrowego.
👉 Ubezpieczyciel powinien zwrócić koszt budowy wału i naprawy placu, bo uszkodzenie było skutkiem działań ratunkowych.
6. Dostępność środków – czy musi być łatwa?
Pojawia się pytanie: czy ubezpieczyciel ma obowiązek zwrotu kosztów, jeśli środek ratunkowy był celowy, ale jego zdobycie nie było łatwe?
W mojej ocenie – tak.
Chodzi o to, by nie nakładać na ubezpieczającego nadmiernych obowiązków. Jeśli jednak środek został faktycznie zdobyty i użyty, to można uznać, że w danych okolicznościach był dla ubezpieczającego dostępny.
🔍 Istotne:
- Art. 826 § 3 k.c. w powiązaniu z § 1 odnosi „dostępność” przede wszystkim do możliwości stosowania sankcji (np. odmowy wypłaty), a nie do samego prawa do zwrotu kosztów.
- Skoro więc ktoś środek zdobył, nie można twierdzić, że był niedostępny.
7. Granice zwrotu – suma ubezpieczenia
Zgodnie z art. 826 § 4 k.c., ubezpieczyciel musi zwrócić koszty w granicach sumy ubezpieczenia, chyba że umowa przewiduje korzystniejsze rozwiązania.
W praktyce pojawiają się jednak podlimity w OWU – szczególnie dotyczące:
- kosztów uprzątnięcia,
- kosztów rozbiórki.
8. Konflikt: koszty ratowania a koszty uprzątnięcia w OWU
Często koszty uprzątnięcia lub rozbiórki mogą jednocześnie stanowić koszty ratowania.
Przykład typowej sytuacji:
- Po katastrofie budowlanej inspektor nadzoru wymaga specjalnego uprzątnięcia gruzu, z użyciem sprzętu minimalizującego drgania, aby uniknąć dalszych uszkodzeń konstrukcji.
W takim przypadku:
- Jest to działanie mające na celu zapobieżenie dalszej szkodzie – a więc koszt ratowania.
- Powinien być rozliczony w ramach sumy ubezpieczenia, a nie niższego podlimitu z OWU.
9. Semiimperatywny charakter przepisu
Art. 826 § 4 k.c. ma semiimperatywny charakter, co oznacza, że:
- OWU mogą wprowadzać regulacje korzystniejsze dla ubezpieczającego,
- nie mogą wprowadzać ograniczeń mniej korzystnych niż ustawowe.
Dlatego próba zaliczenia kosztów ratowania do niższego podlimitu, jeśli mieszczą się w sumie ubezpieczenia, może być niezgodna z prawem.
10. Co jeśli suma ubezpieczenia się wyczerpie?
Ciekawą sytuacją jest ta, gdy suma ubezpieczenia została już w pełni wykorzystana.
W mojej ocenie:
- Jeżeli koszty uprzątnięcia lub rozbiórki mają charakter ratunkowy,
- A w OWU przewidziano osobny podlimit na „koszty uprzątnięcia”,
- To można próbować je dodatkowo rozliczyć z tego podlimitu, powołując się na zasadę interpretacji wątpliwości na korzyść ubezpieczonego.
11. Wskazówki praktyczne dla ubezpieczającego
📌 Dokumentuj wszystko – rób zdjęcia, zbieraj faktury, przechowuj decyzje urzędów.
📌 Analizuj OWU przed podpisaniem umowy – sprawdź definicje kosztów ratowania i uprzątnięcia, zobacz, czy nie ma zbyt restrykcyjnych podlimitów.
📌 Negocjuj zapisy polisy – w niektórych przypadkach można dopisać, że koszty ratowania nie podlegają żadnym dodatkowym limitom.
📌 Powołuj się na art. 826 k.c. – w razie sporu użyj argumentu semiimperatywności przepisu.
Podsumowanie
Koszty ratowania mienia i zapobiegania szkodzie to istotny element ochrony ubezpieczeniowej, który:
- przysługuje w granicach sumy ubezpieczenia,
- obejmuje także koszty uboczne działań ratowniczych,
- nie może być bezpodstawnie ograniczany przez podlimity w OWU, jeśli są to koszty spełniające kryteria z art. 826 k.c.,
- może w pewnych przypadkach być rozliczany z dodatkowych limitów, jeśli suma się wyczerpie.
Świadomość tych zasad pozwala uniknąć sytuacji, w której ponosisz duże koszty działań ratowniczych z własnej kieszeni.
Podstawa prawna
- art. 826 § 1, § 3 i § 4 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku
- zwrot kosztów ratowania mienia
- koszty zapobiegania szkodzie
- podlimity w OWU a art. 826 k.c.
- uprzątnięcie jako koszt ratowania