W ustalaniu wysokości odszkodowania w ubezpieczeniu mienia często stosuje się metodę polegającą na obliczeniu kosztów przywrócenia do stanu poprzedniego, czyli tzw. kosztów restytucji.
Jest to sposób, który budzi sporo wątpliwości prawnych – głównie dlatego, że kodeks cywilny w art. 363 przewiduje jedynie dwa sposoby naprawienia szkody:
- Restytucję naturalną – faktyczne odtworzenie stanu sprzed szkody,
- Zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.
Koszty restytucji w ujęciu hipotetycznym – a więc bez obowiązku przeprowadzenia naprawy – nie są tam wprost wymienione.
Mimo to w praktyce rynkowej to właśnie ta metoda jest standardem w wielu polisach majątkowych.
Dlaczego to problematyczne?
Zgodnie z art. 805 k.c., w ubezpieczeniach mienia świadczenie ubezpieczyciela zazwyczaj sprowadza się do zapłaty sumy pieniężnej. Jednak w praktyce pojawiają się sytuacje, w których ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie nie w oparciu o rzeczywiście poniesione koszty, ale o kalkulację, ile wyniosłaby hipotetyczna naprawa.
W konsekwencji dochodzi do mieszania sposobów kompensacji szkody – formalnie wypłata ma charakter pieniężny, ale jej wysokość odpowiada kosztom przywrócenia do stanu poprzedniego, tak jakby była to restytucja naturalna.
Stanowisko orzecznictwa
Sądy od lat dopuszczają takie podejście – szczególnie w odniesieniu do szkód w pojazdach mechanicznych w ramach ubezpieczenia OC.
Utrwalił się pogląd, że art. 822 § 1 k.c. modyfikuje regułę z art. 363 § 1 k.c. w ten sposób, że roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego przekształca się w roszczenie o zapłatę kosztów restytucji – nawet jeśli poszkodowany naprawy nie dokona.
W efekcie poszkodowany uzyskuje naprawienie szkody poprzez tzw. hipotetyczną restytucję naturalną.
Krytycy tej metody
M. Kaliński – „dwa sposoby i koniec”
Prof. M. Kaliński stoi na stanowisku, że art. 363 § 1 k.c. przewiduje tylko dwa wykluczające się sposoby naprawienia szkody: restytucję naturalną albo zapłatę sumy pieniężnej.
Jeżeli poszkodowany wybiera naprawę (np. naprawa pojazdu), automatycznie rezygnuje z roszczenia pieniężnego. Nie ma zatem podstaw prawnych do żądania kosztów restytucji bez faktycznej naprawy.
E. Kowalewski – „wybór zamyka drugą drogę”
Podobnie prof. E. Kowalewski uważa, że poszkodowany dysponuje jedną wierzytelnością, ale musi wybrać jeden z dwóch wariantów naprawienia szkody. Wykluczone jest jednoczesne mieszanie obu sposobów, bo tak wynika z literalnego brzmienia art. 363 § 1 zd. 1 k.c.
Zwolennicy kosztów restytucji
B. Janiszewska – „koszty restytucji to też suma pieniężna”
Dr B. Janiszewska twierdzi, że koszty restytucji można uznać za „odpowiednią sumę pieniężną” w rozumieniu art. 363 § 1 k.c.
Co więcej – dopuszcza możliwość mieszania sposobów odszkodowania w niektórych przypadkach, np. przy ustalaniu rekompensaty za utraconą wartość handlową pojazdu.
📌 Przykład praktyczny – szkoda w samochodzie służbowym
Firma „TransPol” miała wypadek służbowym autem. Ubezpieczyciel wyliczył, że naprawa kosztowałaby 18 000 zł, a utrata wartości handlowej wynosi 3 000 zł. Firma nie naprawiła pojazdu, ale otrzymała 21 000 zł odszkodowania – obejmującego zarówno koszty hipotetycznej naprawy, jak i utratę wartości.
Stanowisko pośrednie – modyfikacja kodeksu cywilnego w OC
M. Krajewski – „odszkodowanie zawsze w pieniądzu, ale…”
Prof. M. Krajewski uważa, że odszkodowanie ustalane metodą kosztorysową (na podstawie przewidywanych kosztów naprawy) nie jest ani restytucją naturalną, ani klasycznym odszkodowaniem pieniężnym w rozumieniu art. 363 § 1 k.c.
Podkreśla, że z art. 822 § 1 k.c. wprost wynika obowiązek ubezpieczyciela „zapłacenia” odszkodowania – a więc forma pieniężna jest jedyną dopuszczalną w ubezpieczeniach OC.
Jednocześnie jednak zaznacza, że przepis ten modyfikuje normę z art. 363 § 1 k.c., przekształcając roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego w roszczenie o zapłatę kosztów tej restytucji.
Tym samym – w OC – poszkodowany nie może żądać fizycznej naprawy pojazdu od ubezpieczyciela, ale może żądać pieniędzy odpowiadających kosztom naprawy, nawet jeśli naprawy nie przeprowadzi.
Ubezpieczenie mienia – szersza swoboda umów
B. Kucharski – „umowa może przewidywać koszty restytucji”
Dr B. Kucharski rozszerza argumentację Krajewskiego na ubezpieczenia mienia, zwracając uwagę, że:
- Ubezpieczenie mienia to umowa dobrowolna – strony mają swobodę kształtowania jej treści w granicach prawa (art. 353¹ k.c.).
- Mogą więc ustalić w polisie lub OWU, że wysokość odszkodowania będzie obliczana według kosztorysu – części, materiałów i robocizny potrzebnych do odtworzenia stanu sprzed szkody.
- Nie ma przy tym znaczenia, czy poszkodowany faktycznie zamierza dokonać naprawy – liczy się sposób ustalenia „odpowiedniej sumy pieniężnej” w granicach swobody umów.
Kucharski podkreśla, że takie rozwiązanie może być nawet bliższe idei pełnego odszkodowania, bo obejmuje wartość naprawy wraz z pozostałościami (np. wrakiem auta), co czasem lepiej oddaje stan sprzed szkody niż metoda różnicy.
📌 Przykład praktyczny – ubezpieczenie maszyn produkcyjnych
Firma „MetalPro” miała polisę na park maszynowy. W wyniku awarii spowodowanej przepięciem elektrycznym uszkodzony został specjalistyczny tok. Ubezpieczyciel ustalił, że naprawa kosztowałaby 80 000 zł. Firma zdecydowała się sprzedać maszynę w stanie uszkodzonym i kupić nowszy model. Mimo to otrzymała pełne 80 000 zł – bo tak przewidywały warunki ubezpieczenia, a naprawa nie była obowiązkowa.
Wnioski końcowe
Na pytanie, czy odszkodowania w ubezpieczeniu mienia mogą być ustalane jako hipotetyczne koszty restytucji, odpowiedź – w świetle orzecznictwa i poglądów większości doktryny – brzmi: tak.
Kluczowe ustalenia:
- W OC – jest to dopuszczalne dzięki modyfikacji art. 363 § 1 k.c. przez art. 822 § 1 k.c.
- W ubezpieczeniach mienia – decydują postanowienia umowne i OWU, które mogą przewidywać taki sposób kalkulacji odszkodowania.
- Faktyczne przeprowadzenie naprawy nie jest warunkiem wypłaty świadczenia.
- Poszkodowany powinien dokładnie sprawdzić w polisie, czy odszkodowanie będzie ustalane według metody różnicy (wartość przed – wartość po szkodzie) czy według kosztorysu restytucji.
Podstawa prawna
- art. 363 § 1 – Kodeks cywilny
- art. 805 – Kodeks cywilny
- art. 822 § 1 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku:
- koszty przywrócenia do stanu poprzedniego
- metoda kosztorysowa odszkodowania
- ubezpieczenie mienia a restytucja
- praktyka orzecznictwa w odszkodowaniach
Przydatne adresy urzędowe: