Postępowanie o wyjawienie majątku to jeden z istotnych etapów egzekucji sądowej, z którym mogą się zetknąć zarówno przedsiębiorcy, jak i osoby prywatne, mające zaległe zobowiązania wobec wierzycieli. Często pojawia się pytanie, czy i kiedy można złożyć zażalenie na postanowienie sądu oraz jakie środki przymusu grożą dłużnikowi w przypadku odmowy współpracy. W poradniku wyjaśniam, jak w praktyce wygląda wyjawienie majątku, jakie prawa i obowiązki mają strony, a także jak bronić swoich interesów w trudnej sytuacji finansowej.
Dlaczego temat jest ważny?
Znajomość zasad postępowania o wyjawienie majątku jest szczególnie istotna dla osób, które zostały pozwane i przegrywają sprawę, a także dla przedsiębiorców prowadzących egzekucję wobec nierzetelnych kontrahentów. Prawidłowa reakcja na wezwanie sądu oraz umiejętne korzystanie z przysługujących środków prawnych (np. zażalenia) pozwala zarówno na ochronę swoich interesów, jak i uniknięcie dotkliwych konsekwencji w postaci grzywny czy aresztu.
Zasady wyjawienia majątku i prawo do zażalenia
Wyjawienie majątku polega na obowiązku ujawnienia przez dłużnika swojego stanu majątkowego na żądanie sądu, złożeniu stosownego wykazu oraz złożeniu przyrzeczenia, że informacje są prawdziwe i pełne. W praktyce sąd wydaje postanowienie zobowiązujące do tej czynności zazwyczaj na wniosek wierzyciela, który wykaże, że egzekucja okazała się bezskuteczna lub nie uzyskał zaspokojenia swoich roszczeń w znacznym zakresie.
Ważne:
- Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie, jednak wniesienie zażalenia nie wstrzymuje wykonania postanowienia o wyjawieniu majątku (art. 395 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).
- Wyjątkowo sąd rejonowy może na wniosek dłużnika wstrzymać wykonanie postanowienia do czasu rozpoznania zażalenia.
Jak wygląda procedura?
- Wydanie postanowienia: Sąd, rozpatrując wniosek wierzyciela, wydaje postanowienie zobowiązujące dłużnika do złożenia wykazu majątku oraz stosownego przyrzeczenia.
- Złożenie wykazu majątku: Może odbyć się zarówno pisemnie, jak i ustnie do protokołu. W wykazie należy ujawnić zarówno rzeczy ruchome, nieruchome, jak i wierzytelności czy prawa majątkowe, także te znajdujące się poza granicami kraju lub u osób trzecich.
- Złożenie przyrzeczenia: To formalne potwierdzenie prawdziwości przedstawionych informacji. Dłużnik jest pouczany o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań.
- Obecność na posiedzeniu: Jeśli dłużnik jest obecny na posiedzeniu, wykaz i przyrzeczenie odbierane są niezwłocznie. Gdy dłużnik nie stawi się – sąd może wyznaczyć mu termin, nie dłuższy niż tydzień, na złożenie tych oświadczeń.
- Zażalenie: Dłużnik może wnieść zażalenie na postanowienie sądu o wyjawieniu majątku, jednak nawet złożenie zażalenia nie wstrzymuje wykonania tego obowiązku (wyjątek: gdy sąd rejonowy postanowi inaczej).
Przykład 1: Przedsiębiorca jako dłużnik
Pan Piotr prowadzi firmę budowlaną w Poznaniu. W związku z przegraną sprawą z byłym podwykonawcą, sąd nakazał mu wyjawienie majątku. Piotr był obecny na posiedzeniu i został zobowiązany do natychmiastowego złożenia wykazu oraz przyrzeczenia. Piotr uznał, że nie zgadza się z postanowieniem i wniósł zażalenie do sądu okręgowego. Pomimo to, musiał od razu złożyć wykaz i przyrzeczenie – zażalenie nie wstrzymało postępowania. Sąd wydał rozstrzygnięcie, a Piotr mógł podnosić zarówno zarzuty formalne, jak i merytoryczne, np. że wierzyciel zna już jego majątek.
Przykład 2: Osoba prywatna unikająca wyjawienia majątku
Pani Barbara z Warszawy nie stawiła się na posiedzenie wyznaczone przez sąd w sprawie wyjawienia majątku. Sąd, mając wystarczające dowody od wierzyciela, wydał postanowienie o zobowiązaniu do wyjawienia majątku. W wezwaniu znalazła się informacja, że w przypadku dalszego uchylania się od obowiązku sąd może nałożyć grzywnę, zarządzić przymusowe doprowadzenie, a nawet orzec areszt. Pani Barbara postanowiła jednak nie złożyć wykazu, za co została ukarana grzywną w wysokości 2500 zł. Dodatkowo groził jej areszt, z którego mogła zostać zwolniona dopiero po złożeniu wymaganych oświadczeń.
Środki przymusu – kiedy sąd może je zastosować?
W przypadku, gdy dłużnik:
- bez usprawiedliwionej przyczyny nie stawi się na posiedzenie,
- odmówi złożenia wykazu majątku lub przyrzeczenia,
- nie odpowie na pytania wierzyciela,
Sąd może:
- nałożyć grzywnę do 3000 zł,
- zarządzić przymusowe doprowadzenie,
- zastosować areszt do jednego miesiąca (⚠️ łączny czas nie może przekroczyć 1 miesiąca).
Ważne:
Te środki przymusu można stosować kumulatywnie, a ich kolejność nie jest określona – wszystko zależy od okoliczności sprawy.
Kto może być objęty środkami przymusu?
Jeżeli dłużnikiem jest spółka lub inna jednostka organizacyjna, środki przymusu dotyczą osób uprawnionych do reprezentacji (np. członków zarządu).
Jak dłużnik może się bronić?
- Na każde postanowienie o zastosowaniu środków przymusu (grzywna, areszt) przysługuje zażalenie.
- Nawet po nałożeniu grzywny lub aresztu dłużnik może w każdej chwili złożyć wykaz majątku i przyrzeczenie – wtedy sąd umorzy niezapłaconą grzywnę i zwolni go z aresztu.
Najczęstsze pytania i kontrowersje
Czy dłużnik musi ujawniać majątek niepodlegający egzekucji?
Tak – dłużnik powinien podać wszystkie składniki majątku, a ocena, czy można je zająć, należy do komornika lub sądu, nie do dłużnika.
Czy można odmówić wyjawienia majątku powołując się na tajemnicę zawodową?
Co do zasady, nie. Wyjątkiem mogą być sytuacje, gdy ujawnienie majątku groziłoby odpowiedzialnością karną lub pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej (art. 261 § 2 k.p.c.), jednak takie przypadki są bardzo rzadkie i podlegają ścisłej ocenie sądu.
Czy środki przymusu mogą być stosowane automatycznie?
Nie – sąd każdorazowo ocenia zasadność zastosowania środków przymusu. Zastosowanie sankcji jest fakultatywne, choć w praktyce ich niezastosowanie bywa wyjątkowe.
Podsumowanie – kluczowe wskazówki
- Nie ignoruj wezwania sądu – niestawiennictwo grozi grzywną lub aresztem.
- Pamiętaj o zażaleniu – masz prawo zaskarżyć postanowienie o wyjawieniu majątku oraz o zastosowaniu środków przymusu, jednak wykonanie obowiązku wyjawienia majątku zazwyczaj nie jest wstrzymywane.
- Nie ukrywaj majątku – grozi to odpowiedzialnością karną i kolejnymi sankcjami.
- Współpracuj z sądem – szybkie i rzetelne ujawnienie majątku często pozwala uniknąć najbardziej dotkliwych konsekwencji.
Podstawa prawna
- art. 13 § 2, art. 261 § 2, art. 263, art. 265 § 1, art. 266 § 1, art. 267, art. 269, art. 276 § 2, art. 360, art. 395 § 2, art. 394¹a § 1 pkt 6, art. 915, art. 916, art. 917, art. 919, art. 1115 § 3 – Kodeks postępowania cywilnego.
Tematy porad zawartych w poradniku
- środki przymusu w wyjawieniu majątku
- zażalenie na postanowienie o wyjawieniu majątku
- egzekucja z majątku dłużnika 2025
- odpowiedzialność dłużnika za fałszywe oświadczenie