Wzory przemysłowe odgrywają coraz większą rolę w gospodarce opartej na innowacjach i designie. Unikalny wygląd produktu może decydować o jego sukcesie rynkowym, dlatego prawo daje możliwość jego ochrony. W tym poradniku wyjaśniam, czym jest wzór przemysłowy, jakie elementy mogą być objęte ochroną oraz jakie kryteria muszą zostać spełnione, aby projekt zyskał status chronionego wzoru.
Definicja wzoru przemysłowego
Polska ustawa Prawo własności przemysłowej zawiera wyraźną definicję:
„Wzór przemysłowy jest to nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację”
(art. 102 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej).
Wzór przemysłowy nie odnosi się do funkcji ani do technologii – przedmiotem ochrony jest wygląd produktu. Może to być jego kształt, zestaw kolorów, faktura materiału czy element dekoracyjny.
Zmiana pojęcia „wzór zdobniczy” na „wzór przemysłowy”
Przyjęta w Polsce definicja zastąpiła dawniej używane pojęcie „wzoru zdobniczego”. Oznacza to, że ustawodawca dostosował prawo do realiów rynku, gdzie wygląd produktu często stanowi o jego przewadze konkurencyjnej.
Polska definicja a prawo unijne
W prawie unijnym definicja wzoru znajduje się w dyrektywie 98/71/WE, zgodnie z którą:
„wzór oznacza całkowitą lub częściową postać produktu, wynikającą w szczególności z elementów linii, konturów, kolorystyki, kształtu, tekstury i/lub materiałów samego produktu i/lub jego ornamentacji”
(art. 1 lit. a dyrektywy 98/71/WE).
Podobieństwo obu regulacji jest duże – zarówno w prawie polskim, jak i unijnym, wzór dotyczy wyglądu produktu lub jego części.
Kluczowa różnica
Polska definicja włącza od razu przesłanki nowości i indywidualnego charakteru jako element definicji. W unijnym systemie kryteria te są wskazane odrębnie, poza definicją wzoru.
Aktualnie trwają prace nad zmianą polskich przepisów, aby w pełni zharmonizować je z prawem unijnym.
Wzór jako całość, a nie suma elementów
Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo podkreślają, że wzór przemysłowy należy oceniać całościowo, a nie jako zbiór pojedynczych cech.
Oznacza to, że nawet jeśli poszczególne elementy wzoru są znane, ich nowa kombinacja może tworzyć nowy, oryginalny efekt wizualny. W konsekwencji wzór może być uznany za posiadający indywidualny charakter, jeśli całościowo wywołuje na użytkowniku inne ogólne wrażenie niż wzory dotychczas znane.
Przykłady wzorów przemysłowych
Do najczęściej rejestrowanych wzorów przemysłowych należą m.in.:
- meble (np. charakterystyczny kształt krzesła),
- odzież i elementy kolekcji modowych (np. wzór faktury materiału, projekt torebki),
- obuwie,
- opakowania i etykiety produktów,
- sprzęt gospodarstwa domowego (np. żelazko, robot kuchenny, suszarka),
- armatura sanitarna (np. krany, uchwyty),
- symbole graficzne i ornamenty (np. dekoracje na ciastkach),
- kształty butelek (np. flakony perfum),
- budynki i elementy architektury.
Przykład praktyczny
Firma „CeramoLux” z Krakowa zaprojektowała kolekcję filiżanek z uchwytami w kształcie geometrycznych brył. Choć kształt filiżanki jako takiej nie jest nowy, unikalny design uchwytu i ornamentacja powierzchni sprawiają, że produkt ten może zostać objęty ochroną jako wzór przemysłowy. Dzięki temu konkurencja nie może bez zgody firmy kopiować oryginalnej formy.
Pojęcie wytworu (produktu)
Z przepisów wynika jasno, że przedmiotem ochrony jest nie sam produkt, lecz jego postać (wygląd). Jednak aby móc mówić o wzorze przemysłowym, trzeba zdefiniować, czym w ogóle jest wytwór.
Zgodnie z prawem:
„Wytworem jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowanie, symbole graficzne oraz kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych”
(art. 102 ust. 2 – Prawo własności przemysłowej).
Oznacza to, że wytworem może być praktycznie każdy obiekt stworzony przez człowieka – od mebla, przez etykietę, aż po krój czcionki. Jedynym wyraźnym wyłączeniem są programy komputerowe, które nie mogą być objęte ochroną jako wzór przemysłowy.
Wytwór złożony
Ustawa wskazuje również, że wytworem jest:
- przedmiot składający się z wielu wymienialnych części składowych umożliwiających jego rozłożenie i ponowne złożenie (tzw. wytwór złożony), np. samochód, komputer czy mebel modułowy.
- wymienialna część składowa wytworu złożonego, jeżeli:
- po jej włączeniu do produktu pozostaje widoczna podczas normalnego użytkowania,
- przez „normalne używanie” rozumie się każde korzystanie z przedmiotu, z wyłączeniem czynności konserwacyjnych, obsługowych czy naprawczych.
(art. 102 ust. 3 pkt 1–2 – Prawo własności przemysłowej).
Części składowe jako wzór przemysłowy
Części składowe wytworu złożonego mogą samodzielnie korzystać z ochrony, pod warunkiem że:
- spełniają kryteria nowości i indywidualnego charakteru,
- pozostają widoczne podczas zwykłego użytkowania produktu.
Przykład praktyczny
Pan Marek zaprojektował nowy kształt lusterka bocznego do samochodu. Lusterko to jest częścią składową wytworu złożonego (samochodu), ale ponieważ pozostaje widoczne podczas normalnej jazdy, może być chronione jako odrębny wzór przemysłowy.
Natomiast elementy wewnętrzne, takie jak tłok w silniku, choć są częścią samochodu, nie mogą być objęte ochroną wzoru przemysłowego, ponieważ nie są widoczne dla użytkownika w trakcie korzystania z pojazdu.
Wytwór w prawie unijnym
Definicja wytworu w dyrektywie 98/71/WE jest niemal identyczna z polską. Dyrektywa stanowi, że wytworem jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowania, symbole graficzne czy kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych (art. 1 lit. b dyrektywy 98/71/WE).
Szerokie sformułowanie „każdy przedmiot” pokazuje, że unijny ustawodawca również traktuje pojęcie wytworu bardzo szeroko – za wytwór może być uznane niemal wszystko, co zostało stworzone przez człowieka.
Postać wytworu – kryterium wizualności
Ochrona wzoru przemysłowego dotyczy nie samego wytworu, lecz jego postaci (wyglądu). Projektant, rejestrując wzór, chroni to, co jest widoczne dla użytkownika.
Zgodnie z pkt 11 preambuły dyrektywy 98/71/WE:
„ochrona przez rejestrację przyznawana jest uprawnionemu ze względu na cechy całego lub części produktu, które w zgłoszeniu są wskazane jako wizualnie dostrzegalne”.
Oznacza to, że ochronie nie podlega np. wnętrze mechanizmu broni palnej, którego użytkownik nie widzi, ale może podlegać wnętrze torebki, ponieważ jest dostępne wzrokowi podczas zwykłego korzystania.
Podobnie pkt 12 preambuły dyrektywy stanowi, że ochrona nie obejmuje części składowych, które są niewidoczne podczas normalnego użytkowania produktu, ani cech niewidocznych podczas montażu.
Orzecznictwo sądów administracyjnych
Sądy wielokrotnie podkreślały, że:
- istota wzoru przemysłowego polega na jego zewnętrznej, dostrzegalnej postaci,
- znaczenie mają takie cechy jak: kształt, linie konturów, kolorystyka, ornamentacja, struktura czy materiał,
- cechy te muszą nadawać wytworowi indywidualny charakter.
Na przykład w wyroku NSA z 27 czerwca 2012 r. (II GSK 796/11, LEX nr 1217419) wskazano, że ochronie podlega to, co wyróżnia dany produkt wizualnie na tle innych rozwiązań dostępnych na rynku.
Wizualność jako podstawowe kryterium
Ani polska ustawa, ani dyrektywa unijna nie definiują wprost pojęcia „postać wytworu”. Wskazują jednak elementy, z których może ona wynikać, takie jak:
- linie,
- kontury,
- kształty,
- kolorystyka,
- struktura,
- materiał wytworu,
- ornamentacja.
Wszystkie te cechy są wzrokowo postrzegalne i naturalnie kojarzone z wyglądem. Dlatego w praktyce prawnicy i sądy uznają, że zasadniczym kryterium ochrony wzoru jest właśnie percepcja wizualna.
Orzecznictwo sądów administracyjnych jest w tym zakresie jednolite – chroniona postać produktu obejmuje wyłącznie cechy możliwe do zauważenia wzrokiem. Elementy ukryte lub niewidoczne w trakcie normalnego użytkowania nie są brane pod uwagę przy ocenie nowości i indywidualnego charakteru (wyrok NSA z 20 marca 2007 r., II GSK 276/06, LEX nr 321281).
Inne sposoby percepcji wzoru
Choć dominujące jest podejście, że liczy się wyłącznie wzrok, część doktryny wskazuje, że pojęcie „postać” można rozumieć szerzej.
Argumenty za szerszym ujęciem:
- Już w pracach nad dyrektywą (tzw. Zielona księga) sugerowano, że pojęcie „appearance” powinno obejmować nie tylko wizualne, ale i taktylne cechy produktu.
- Właściwości odczuwalne dotykiem, takie jak elastyczność, miękkość czy faktura powierzchni, mogą także stanowić element wyglądu produktu.
- Ochrona tych cech jest możliwa, jeżeli zostaną one odpowiednio przedstawione w dokumentacji zgłoszeniowej wzoru.
Przykład praktyczny
Projektant z Łodzi stworzył tkaninę o unikalnej fakturze, przypominającej połączenie jedwabiu z filcem. Oprócz atrakcyjnego wyglądu wizualnego, jej wyróżnikiem jest charakterystyczna miękkość wyczuwalna w dotyku. Jeśli faktura ta zostanie przedstawiona w zgłoszeniu rejestracyjnym (np. w formie próbki lub szczegółowych ilustracji), może podlegać ochronie jako element wzoru przemysłowego.
Podsumowanie części trzeciej
- Wzór przemysłowy to zawsze postać zewnętrzna wytworu, widoczna w normalnym użytkowaniu.
- Głównym kryterium oceny jest wizualność.
- Zasadniczo liczą się tylko cechy dostrzegalne wzrokiem, ale niektórzy eksperci dopuszczają także ochronę cech odczuwalnych dotykiem, o ile są one odpowiednio zgłoszone.
Podstawa prawna
W treści poradnika powoływaliśmy się na następujące przepisy:
- art. 102 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej
- art. 102 ust. 2 – Prawo własności przemysłowej
- art. 102 ust. 3 pkt 1–2 – Prawo własności przemysłowej
- art. 1 lit. a – Dyrektywa 98/71/WE w sprawie ochrony wzorów
- art. 1 lit. b – Dyrektywa 98/71/WE w sprawie ochrony wzorów
- pkt 11–12 preambuły Dyrektywy 98/71/WE
Tematy porad zawartych w poradniku (SEO long-tail)
- definicja wzoru przemysłowego i przedmiot ochrony
- kryterium wizualności w ochronie wzorów przemysłowych
- ochrona części składowych wytworu złożonego
- różnice między polską a unijną definicją wzoru przemysłowego
- jakie produkty można chronić jako wzór przemysłowy