Prawo autorskie chroni twórców, ale także wprowadza szczególne regulacje dotyczące tzw. pierwszych wydań. Dzięki nim wydawca, który po raz pierwszy publikuje utwór już niechroniony prawem autorskim, uzyskuje czasową ochronę w zakresie korzystania z takiego dzieła. To rozwiązanie ma istotne znaczenie m.in. dla bibliotek, archiwów czy wydawnictw specjalizujących się w publikacji dawnych rękopisów, listów czy folkloru.
W tym poradniku wyjaśniam, czym jest prawo do pierwszych wydań, kto może być jego podmiotem, jakie uprawnienia się z nim wiążą i jak długo trwa ta ochrona.
Czym jest prawo do pierwszych wydań?
Zgodnie z art. 991 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Wydawcy, który jako pierwszy w sposób zgodny z prawem opublikował lub w inny sposób rozpowszechnił utwór, którego czas ochrony już wygasł, a jego egzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępniane, przysługuje wyłączne prawo do rozporządzania tym utworem i korzystania z niego na wszystkich polach eksploatacji przez okres dwudziestu pięciu lat od daty pierwszej publikacji lub rozpowszechnienia.”
👉 Oznacza to, że jeśli np. rękopis, list czy melodia nigdy wcześniej nie były wydane, a wydawnictwo zdecyduje się je opublikować, zyskuje szczególne prawo majątkowe – mimo że twórca już nie korzysta z ochrony autorskiej.
Przedmiot prawa do pierwszych wydań
Prawo to dotyczy:
- utworów, których ochrona autorska wygasła (np. dzieła twórców zmarłych ponad 70 lat temu),
- utworów nigdy nieobjętych ochroną, np. folkloru, bajek ludowych, przyśpiewek, opowieści przekazywanych ustnie,
- tekstów i materiałów, które nie były wcześniej publicznie dostępne, jak listy czy rękopisy.
Ważne: nawet jeśli dzieło zostało kiedyś rozpowszechnione w formie publicznego wykonania (np. koncertu), ale nie zostało wydane w formie egzemplarzy, wydawca publikujący je po raz pierwszy może skorzystać z ochrony.
Przykład
Firma wydawnicza Ars Historia w 2024 r. opublikowała po raz pierwszy pamiętniki dziewiętnastowiecznego podróżnika, które nigdy wcześniej nie były drukowane. Ponieważ oryginalne zapiski nie były wcześniej dostępne publicznie, wydawnictwo uzyskało prawo do pierwszego wydania i może wyłącznie decydować o dalszym korzystaniu z tego materiału przez kolejne 25 lat.
Kto może być podmiotem prawa do pierwszych wydań?
Podmiotem prawa do pierwszych wydań jest wydawca, czyli osoba, która jako pierwsza zgodnie z prawem opublikowała lub rozpowszechniła dzieło.
Prawo autorskie nie podaje ścisłej definicji wydawcy, ale wprowadza domniemanie, że:
„wydawcą jest osoba, której nazwisko lub nazwę uwidoczniono w tym charakterze na przedmiotach, na których utwór utrwalono albo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu” (art. 15 pr. aut.).
Dodatkowo pomocniczo stosuje się przepisy Prawa prasowego, zgodnie z którymi wydawcą może być osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna, także taka bez osobowości prawnej (np. fundacja, stowarzyszenie, kościół, związek wyznaniowy, samorząd, przedsiębiorstwo państwowe).
⚖️ W praktyce pojęcie „wydawca” interpretuje się szeroko. Może to być zarówno profesjonalne wydawnictwo, jak i osoba prywatna, która udostępnia niepublikowane wcześniej dzieło np. w internecie lub podczas koncertu.
Jakie uprawnienia daje prawo do pierwszych wydań?
Prawo to ma charakter majątkowy i obejmuje dwa główne uprawnienia:
- Wyłączne prawo do rozporządzania utworem – wydawca decyduje, czy i w jaki sposób inne podmioty mogą korzystać z pierwszego wydania.
- Wyłączne prawo do korzystania z utworu – wydawca może samodzielnie czerpać korzyści z publikacji.
Te prawa obejmują wszystkie pola eksploatacji wskazane w art. 50 pr. aut., w tym:
- utrwalanie i zwielokrotnianie (druk, kopiowanie, zapis cyfrowy),
- obrót egzemplarzami (sprzedaż, wypożyczanie, najem),
- rozpowszechnianie w inny sposób (publiczne wykonanie, wystawienie, odtworzenie, nadawanie, reemitowanie, udostępnianie online).
Jak długo trwa prawo do pierwszych wydań?
Prawo to jest czasowe.
„Uprawnienia majątkowe wynikające z prawa do pierwszych wydań trwają przez okres dwudziestu pięciu lat od daty pierwszej publikacji lub rozpowszechnienia.”
Po upływie tego okresu dzieło staje się wolne do wykorzystania przez każdego, bez konieczności uzyskania zgody wydawcy.
Zakres terytorialny ochrony
Zgodnie z art. 995 ust. 1 pr. aut., przepisy o pierwszych wydaniach stosuje się do:
- wydań, których wydawca ma siedzibę lub miejsce zamieszkania w Polsce,
- wydań, których wydawca ma siedzibę w Europejskim Obszarze Gospodarczym,
- wydań chronionych na podstawie umów międzynarodowych.
Oznacza to, że wydawca z Warszawy, Paryża czy Berlina będzie korzystał z ochrony w Polsce, jeśli spełnia te warunki.
Podstawa prawna
- art. 15 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 991 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 993 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 995 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 8 ust. 1 – ustawa z 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe.
Tematy poradnika
- prawo do pierwszych wydań w prawie autorskim,
- ochrona pierwszych publikacji utworów niechronionych,
- prawa wydawcy do pierwszego wydania,
- czas trwania prawa do pierwszych wydań.