Autorskie prawa osobiste, w przeciwieństwie do majątkowych, są niezbywalne i zawsze związane z osobą twórcy. Ochrona tych praw w razie naruszenia wymaga jednak ustalenia, kto może wystąpić do sądu (legitymacja czynna), a kto może być pozwanym (legitymacja bierna).
Poniżej wyjaśniam zasady dotyczące obu przypadków – w oparciu o przepisy prawa autorskiego, kodeksu cywilnego oraz orzecznictwo sądów.
Legitymacja czynna – kto może wystąpić do sądu?
Uprawnionym do dochodzenia ochrony w sprawach o naruszenie autorskich praw osobistych jest zawsze twórcautworu. Wynika to z zasady, że tych praw nie można przenieść na inną osobę.
Do grona podmiotów mogących żądać ochrony zaliczamy:
- twórcę dzieła – niezależnie od tego, czy jest on także właścicielem autorskich praw majątkowych,
- współtwórców – każdy z nich może chronić swoje prawa osobiste w zakresie, w jakim dotyczą jego twórczego wkładu,
- twórcę opracowania (np. tłumacza, adaptatora) – ale tylko w odniesieniu do własnego wkładu twórczego.
Twórca anonimowy lub występujący pod pseudonimem
Jeśli twórca nie ujawnia swojego autorstwa (pozostaje anonimowy lub używa pseudonimu), to za jego życia w ochronie autorskich praw osobistych zastępują go:
- producent lub wydawca,
- a w razie ich braku – organizacja zbiorowego zarządzania (np. ZAiKS).
Podstawę prawną stanowi tu:
„art. 8 ust. 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”.
Ciężar dowodu
Aby skutecznie dochodzić roszczeń, powód musi udowodnić swoje autorstwo. Bez tego sąd nie uzna legitymacji czynnej. Potwierdził to Sąd Apelacyjny w Warszawie:
📄 „Warunkiem skutecznego dochodzenia roszczeń na podstawie art. 78 pr. aut. jest udowodnienie przez osobę żądającą ochrony, że jest ona twórcą konkretnego dzieła” (wyrok SA w Warszawie z 18.06.2018 r., V ACa 447/17).
Legitymacja bierna – kto może być pozwanym?
Pozwanym w sprawach o ochronę autorskich praw osobistych jest osoba, która:
- naruszyła prawa osobiste twórcy,
- lub stwarza zagrożenie ich naruszenia.
Przykładowo, pozwanym może być wydawca publikujący utwór bez podania nazwiska autora albo portal internetowy przypisujący dzieło innej osobie.
Odpowiedzialność osób trzecich – art. 422 k.c.
Zgodnie z przepisem:
„art. 422 k.c. – za szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody”.
Na tej podstawie legitymację bierną mogą mieć również:
- podżegacz – osoba nakłaniająca do naruszenia,
- pomocnik – ktoś, kto ułatwia naruszenie (np. dostarcza narzędzi, udostępnia infrastrukturę),
- korzystający z naruszenia – np. firma wykorzystująca cudzy projekt graficzny, wiedząc, że został bezprawnie skopiowany.
Ograniczenia – orzecznictwo SN
Jednak Sąd Najwyższy w wyroku z 3.06.2015 r. (V CSK 599/14) podkreślił, że art. 422 k.c. nie ma zastosowania do wszystkich roszczeń.
📄 „Roszczenie o usunięcie skutków naruszenia autorskich praw osobistych twórcy można kierować tylko przeciwko temu, kto naruszył te prawa swoim zachowaniem, a nie przeciwko każdemu, kto miałby być odpowiedzialny za szkodę”.
Oznacza to, że w przypadku roszczeń niemajątkowych (np. żądanie przeprosin, przywrócenie autorstwa) pozwanym musi być bezpośredni sprawca. Natomiast przy roszczeniach odszkodowawczych odpowiedzialni mogą być także „sprawcy pośredni”.
Przykład praktyczny
Pani Katarzyna – graficzka z Krakowa – stworzyła projekt logo dla lokalnej restauracji. Zleceniodawca wykorzystał projekt, ale przy prezentacji w mediach społecznościowych podpisał go jako dzieło innego grafika.
- Legitymacja czynna: Katarzyna może wystąpić do sądu z roszczeniem o ochronę swoich praw osobistych, żądając m.in. sprostowania i przeprosin.
- Legitymacja bierna: Pozwanym będzie właściciel restauracji, który opublikował logo z fałszywym oznaczeniem autorstwa. Jeżeli w sprawie wykaże się, że inny podmiot świadomie skorzystał z naruszenia (np. agencja reklamowa rozpowszechniająca logo wiedząc, że autorstwo przypisano błędnie), również on może odpowiadać odszkodowawczo.
Podstawa prawna
- art. 8 ust. 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 78 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 422 – kodeks cywilny.
Tematy porad zawartych w poradniku
- legitymacja czynna w sprawach o ochronę autorskich praw osobistych,
- legitymacja bierna w sprawach o ochronę autorskich praw osobistych,
- odpowiedzialność bezpośrednia i pośrednia za naruszenie praw autorskich,
- ochrona autorstwa dzieła w sądzie.