Postępowanie upadłościowe to szczególny rodzaj postępowania cywilnego, którego celem jest jak najpełniejsze zaspokojenie wierzycieli niewypłacalnego dłużnika. Choć mechanizm ten jest prowadzony przez sąd i syndyka, to także wierzyciele aktywnie uczestniczą w jego przebiegu. Uczestnictwo to wiąże się jednak z koniecznością ponoszenia kosztów, które – w odróżnieniu od klasycznego procesu cywilnego – co do zasady nie są zwracane wierzycielom z masy upadłości.
W niniejszym poradniku wyjaśniam, jakie wydatki spadają na wierzycieli, jakie wyjątki przewidział ustawodawca, a także jak kształtuje się odpowiedzialność za koszty w szczególnych przypadkach.
Dlaczego koszty ponoszą wierzyciele?
W klasycznym procesie cywilnym obowiązuje zasada odpowiedzialności za wynik sprawy (art. 98 k.p.c.). Strona przegrywająca pokrywa koszty procesu poniesione przez stronę wygrywającą.
Tymczasem w upadłości ustawodawca zdecydował inaczej. Zgodnie z art. 233 zdanie pierwsze p.u.:
„Wierzycielowi nie przysługuje prawo do zwrotu kosztów poniesionych przez niego w postępowaniu upadłościowym.”
Oznacza to, że wierzyciel działa na własny koszt, a środki masy upadłości – przeznaczone na zaspokojenie wszystkich wierzycieli – nie mogą być obciążane jego indywidualnymi wydatkami.
Rozwiązanie to jest zbliżone do reguły z postępowania nieprocesowego (art. 520 § 1 k.p.c.), gdzie każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem. Z tą różnicą, że w upadłości nie ma możliwości odstąpienia od tej zasady ani proporcjonalnego rozdzielenia kosztów (art. 520 § 2–3 k.p.c. nie mają zastosowania).
Jakie wydatki ponoszą wierzyciele?
W praktyce udział w postępowaniu upadłościowym może generować różnorodne koszty, w tym:
- opłaty sądowe i kancelaryjne,
- opłaty skarbowe,
- koszty pomocy prawnej (np. honorarium adwokata lub radcy prawnego),
- koszty przejazdu na posiedzenia sądu upadłościowego,
- zryczałtowana opłata za spóźnione zgłoszenie wierzytelności.
Wszystkie te wydatki wierzyciel pokrywa sam, bez prawa do żądania zwrotu z masy upadłości.
Wyjątek: rada wierzycieli
Jednym z wyjątków jest zwrot kosztów członkom rady wierzycieli. Zgodnie z art. 211 ust. 1 p.u.:
„Wierzycielowi będącemu członkiem rady wierzycieli lub zastępcą członka rady wierzycieli przysługuje roszczenie o zwrot koniecznych wydatków związanych z udziałem w posiedzeniu rady wierzycieli oraz stosowne wynagrodzenie.”
Należy jednak podkreślić kilka ograniczeń:
- Wynagrodzenie nie jest obowiązkowe. Sędzia-komisarz może je przyznać tylko w uzasadnionych przypadkach (np. przy szczególnie skomplikowanej sprawie).
- Limit wynagrodzenia. Za jeden dzień posiedzenia nie może ono przekroczyć 3% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (art. 162 ust. 2 p.u.).
- Tylko posiedzenia. Wynagrodzenie przysługuje za udział w posiedzeniu, ale nie w sytuacji podejmowania uchwał poza posiedzeniem (art. 207 ust. 1a p.u.).
- Badanie dokumentów. Koszty badania ksiąg i dokumentów przedsiębiorstwa upadłego, dokonywanego na podstawie uchwały rady, ponoszą sami wierzyciele (art. 207 ust. 3 p.u.).
📌 Przykład:
W postępowaniu upadłościowym spółki „Alfa” rada wierzycieli zdecydowała o badaniu ksiąg rachunkowych upadłego. Koszt zlecenia analizy biegłemu rewidentowi (15 000 zł) pokryli wierzyciele z własnych środków, ponieważ nie są to wydatki zwracane z masy upadłości.
Koszty kuratora i obwieszczeń na żądanie wierzyciela
Prawo upadłościowe przewiduje także sytuacje, w których ustawodawca wprost wyłączył możliwość finansowania kosztów z masy upadłości:
- Kurator wierzyciela – jego wynagrodzenie obciąża wierzyciela, dla którego został ustanowiony (art. 190 ust. 3 p.u.). Jeżeli suma wypłacona wierzycielowi w upadłości nie wystarcza na pokrycie tych kosztów, sędzia-komisarz może zobowiązać wierzyciela do ich zapłaty, a należność ściąga się według zasad egzekucji opłat sądowych.
- Obwieszczenie na żądanie wierzyciela – również nie stanowi kosztu postępowania upadłościowego i w całości obciąża wnioskodawcę (art. 221 ust. 3 p.u.).
Wyjątki od zasady braku zwrotu kosztów (art. 233 p.u.)
Choć ogólna zasada jest restrykcyjna i mówi, że wierzyciel działa na własny rachunek, art. 233 zdanie drugie p.u.przewiduje dwa wyjątki, kiedy koszty wierzyciela mogą być zwrócone z masy upadłości.
1. Sprzeciw wobec cudzej wierzytelności
Wierzyciel, który wniesie sprzeciw co do uznania wierzytelności innego wierzyciela i doprowadzi do tego, że wierzytelność ta nie zostanie uwzględniona na liście, może żądać zwrotu kosztów poniesionych w związku z tym postępowaniem.
Zgodnie z art. 233 zdanie drugie p.u.:
„Wierzycielowi zwraca się poniesione przez niego koszty postępowania wywołanego wniesieniem sprzeciwu co do uznania wierzytelności innego wierzyciela, jeżeli w wyniku wniesienia tego sprzeciwu odmówiono uznania zaskarżonej wierzytelności.”
Oznacza to, że masa upadłości – a nie przegrywający wierzyciel – finansuje takie wydatki. Do kosztów tych należą m.in.:
- opłaty sądowe od sprzeciwu i ewentualnego zażalenia,
- wynagrodzenie pełnomocnika procesowego,
- koszty postępowania dowodowego.
W doktrynie podkreśla się, że są to koszty bezpośrednio związane z ustaleniem listy wierzytelności, a więc powinny być traktowane na równi z kosztami postępowania upadłościowego, zaspokajanymi w pierwszej kolejności (art. 230 ust. 1 w zw. z art. 343 ust. 1 p.u.).
⚠️ Budzi to jednak pewne wątpliwości aksjologiczne:
- wierzyciel, który sprzeciwia się odmowie uznania własnej wierzytelności, nie odzyska kosztów, nawet jeśli wygra ze złym rozstrzygnięciem syndyka,
- natomiast wierzyciel kwestionujący cudze zgłoszenie – już tak.
Takie rozwiązanie ustawodawca uzasadnia tym, że sprzeciw wobec cudzej wierzytelności służy nie tylko interesowi własnemu wierzyciela, ale też ogółowi – pozwala wyeliminować z listy roszczenia nieistniejące lub bezzasadne.
📌 Przykład:
Bank z Krakowa złożył sprzeciw wobec wierzytelności 200 000 zł zgłoszonej przez spółkę „Omega”. Po postępowaniu sądowym wierzytelność „Omegi” nie została uznana. Bank odzyskał 4 000 zł kosztów (opłata sądowa i koszty adwokata) z masy upadłości.
2. Zwrot zaliczki na koszty postępowania
Drugim wyjątkiem jest sytuacja, w której wierzyciel wpłacił zaliczkę na pokrycie kosztów postępowania, na żądanie sędziego-komisarza albo zgodnie z uchwałą zgromadzenia wierzycieli (art. 233 zdanie drugie in fine p.u.).
W takim przypadku wierzycielowi przysługuje zwrot wpłaconej zaliczki, o ile masa upadłości dysponuje odpowiednimi środkami.
Podkreśla się, że nie dochodzi tu do uszczuplenia masy, bo zwrot zaliczki oznacza de facto oddanie wierzycielowi części jego majątku, która wcześniej zasiliła fundusze masy tylko tymczasowo.
📌 Przykład:
Pan Piotr, wierzyciel z Poznania, wpłacił 5 000 zł zaliczki na pokrycie kosztów ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Po sprzedaży majątku upadłego syndyk zwrócił mu tę kwotę, ponieważ środki masy pozwalały na jej pokrycie.
Wniosek wierzyciela w złej wierze – odpowiedzialność za koszty
Szczególna regulacja dotyczy sytuacji, gdy wierzyciel składa wniosek o ogłoszenie upadłości w złej wierze, czyli mając świadomość, że brak jest podstaw do jego uwzględnienia.
Zgodnie z art. 34 ust. 1 p.u.:
„W razie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego w złej wierze sąd obciąży wnioskodawcę kosztami postępowania oraz może nakazać mu złożenie publicznego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.”
Z kolei art. 234 ust. 2 p.u. przewiduje, że jeżeli mimo złej wiary doszło do ogłoszenia upadłości, a następnie postępowanie zostało uchylone, upadły może żądać od wierzyciela zwrotu kosztów postępowania upadłościowego.
Chodzi tu wyłącznie o koszty, które powstały w związku z wszczęciem postępowania upadłościowego i nie wystąpiłyby, gdyby upadłości nie ogłoszono. To m.in.:
- wynagrodzenie i zwrot wydatków syndyka, jego zastępcy, członków rady wierzycieli,
- koszty ustalania i oszacowania składników masy,
- koszty sporządzania listy wierzytelności,
- wydatki na zawiadomienia wierzycieli,
- koszty pracowników zatrudnionych przez syndyka,
- koszty czynności likwidacyjnych (z wyłączeniem dochodzenia należności, które i tak poniósłby dłużnik).
Były upadły musi wykazać złą wiarę wierzyciela (obalając domniemanie dobrej wiary z art. 7 k.c.) oraz poniesioną szkodę. Dochodzenie tych kosztów odbywa się w odrębnym procesie cywilnym.
Redaktor Platinum mówi:
Zryczałtowane koszty za spóźnione zgłoszenie wierzytelności (art. 235 p.u.)
Jednym z najbardziej restrykcyjnych rozwiązań w Prawie upadłościowym są przepisy dotyczące opłat za spóźnione zgłoszenie wierzytelności.
Jak było wcześniej?
Do 24 marca 2020 r. obowiązywała zasada, że wierzyciel, który zgłosił wierzytelność po terminie, mógł zostać zobowiązany przez sędziego-komisarza do uiszczenia zaliczki na koszty związane z takim zgłoszeniem. Brak zapłaty zaliczki skutkował zwrotem zgłoszenia.
Obecny stan prawny – opłata ryczałtowa
Po nowelizacji przepisy stały się dużo bardziej rygorystyczne. Zgodnie z art. 235 p.u.:
- wierzyciel spóźniony musi uiścić zryczałtowane koszty postępowania upadłościowego,
- wysokość opłaty to 15% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez nagród z zysku w III kwartale roku poprzedniego, ogłaszanego przez Prezesa GUS,
- obowiązek zapłaty powstaje niezależnie od winy wierzyciela,
- jedyny wyjątek to sytuacja, gdy spóźnienie wynika z korekty deklaracji dokonanej przez syndyka – wtedy opłaty się nie pobiera.
📌 Przykład:
Pan Marek z Wrocławia miał wierzytelność 10 000 zł wobec upadłej spółki. Zgłosił ją 40. dnia od obwieszczenia o upadłości, czyli po terminie. Syndyk wezwał go do uiszczenia ryczałtu – w 2024 r. było to ok. 1 200 zł. Marek nie zapłacił w terminie, więc syndyk musiał zwrócić jego zgłoszenie.
Skutki braku opłaty
Jeśli wierzyciel nie uiści ryczałtu w wyznaczonym terminie, zgłoszenie wierzytelności zostaje zwrócone (art. 241 p.u. w zw. z art. 130 k.p.c.).
Na zwrot przysługuje skarga do sędziego-komisarza (art. 242a ust. 2 p.u.), a w postępowaniu uproszczonym konsumenckim – do sędziego wyznaczonego (art. 491^5 ust. 3 w zw. z art. 242a p.u.).
Skarga podlega opłacie 30 zł (art. 76a w zw. z art. 14 ust. 3 u.k.s.c.), którą należy uiścić na rachunek Skarbu Państwa, a nie masy upadłości.
Cel przepisu – dyscyplina wierzycieli
W uzasadnieniu nowelizacji ustawodawca wskazał, że art. 235 p.u. ma dyscyplinować wierzycieli, aby zgłaszali swoje wierzytelności w terminie 30 dni od obwieszczenia o upadłości w Krajowym Rejestrze Zadłużonych (art. 51 ust. 1 pkt 4 p.u.).
Im szybciej zamknięta zostanie lista wierzytelności, tym sprawniej przebiega całe postępowanie i tym więcej środków pozostaje do podziału między wierzycieli.
Problemy praktyczne i konstytucyjne
- Brak zwolnień od kosztów
Ryczałt nie jest traktowany jako opłata sądowa ani zaliczka, więc nie stosuje się do niego przepisów o zwolnieniu od kosztów sądowych (art. 102–103 u.k.s.c.). Nawet konsument czy osoba uboga musi go zapłacić, co może ograniczać prawo do sądu. - Obowiązek niezależny od winy
Wierzyciel płaci, nawet jeśli spóźnienie nie było jego winą – np. gdy syndyk wysłał zawiadomienie z opóźnieniem lub w ogóle go nie wysłał, a wierzyciel dowiedział się o upadłości zbyt późno. - Rola obwieszczenia w Krajowym Rejestrze Zadłużonych
Praktyka pokazuje, że kluczowe jest śledzenie obwieszczeń w KRZ. Zawiadomienia listowne od syndyka często docierają po terminie 30 dni, zwłaszcza jeśli syndyk nie dysponuje od razu środkami na wysyłkę. - Nieproporcjonalność sankcji
Może zdarzyć się, że ryczałt przewyższy wartość zgłaszanej wierzytelności, np. w przypadku drobnych należności konsumenckich. W takiej sytuacji zgłoszenie staje się ekonomicznie nieopłacalne.
Propozycje zmian
W doktrynie postuluje się doprecyzowanie przepisu poprzez:
- możliwość zwolnienia wierzyciela z obowiązku uiszczenia ryczałtu w szczególnych sytuacjach (na wzór „prawa ubogich”),
- wprowadzenie uznaniowości dla syndyka – np. odstąpienia od poboru ryczałtu, gdy jego wysokość przewyższa wartość zgłaszanej wierzytelności lub gdy koszty masy i tak nie wzrosną.
Odpowiedzialność wierzyciela za koszty wniosku o upadłość złożonego w złej wierze
Na szczególne omówienie zasługuje sytuacja, w której wierzyciel inicjuje postępowanie upadłościowe w złej wierze.
Kiedy mówimy o złej wierze wierzyciela?
Przykładami złej wiary są sytuacje, gdy wierzyciel:
- żąda ogłoszenia upadłości, choć wie, że dłużnik jest wypłacalny,
- powołuje się na wierzytelność, której faktycznie nie posiada,
- nie daje dłużnikowi realnej szansy spłaty, od razu kierując wniosek o upadłość,
- ma świadomość, że wierzytelność jest sporna i powinna być dochodzona w procesie cywilnym.
⚠️ Sama wiedza wierzyciela o tym, że dłużnik nie ma wystarczającego majątku na pokrycie kosztów postępowania (art. 13 p.u.), nie oznacza złej wiary. W takim przypadku wniosek może być uzasadniony chęcią ujawnienia majątku, z którego wierzyciele mogliby się zaspokoić (np. majątku ukrywanego przez dłużnika).
Konsekwencje złożenia wniosku w złej wierze
- Oddalenie wniosku – sąd obciąża wierzyciela kosztami postępowania i może nakazać mu publiczne oświadczenie odpowiedniej treści (art. 34 ust. 1 p.u.).
- Ogłoszenie upadłości mimo złej wiary – jeżeli sąd błędnie ogłosi upadłość, a następnie postępowanie zostanie uchylone, dłużnik (były upadły) może żądać od wierzyciela zwrotu kosztów postępowania upadłościowego (art. 234 ust. 2 p.u.).
Jakie koszty podlegają zwrotowi?
W braku precyzyjnej regulacji przyjmuje się, że chodzi o koszty postępowania w rozumieniu art. 230 ust. 1 p.u., ale tylko te, które powstały wyłącznie wskutek ogłoszenia upadłości. Będą to m.in.:
- wynagrodzenie syndyka, jego zastępcy, członków rady wierzycieli, kuratorów,
- koszty ustalania i oszacowania majątku upadłego,
- koszty sporządzenia listy wierzytelności,
- wydatki na zawiadamianie wierzycieli,
- koszty pracowników zatrudnionych przez syndyka,
- koszty czynności likwidacyjnych.
Nie obejmuje to wydatków, które dłużnik i tak poniósłby przy normalnym zarządzie majątkiem (np. koszty dochodzenia należności).
Jak dochodzi się roszczeń?
Były upadły musi:
- wykazać złą wiarę wierzyciela (obalić domniemanie dobrej wiary z art. 7 k.c.),
- udowodnić szkodę równą kosztom poniesionym w postępowaniu.
Roszczenie dochodzi się w odrębnym procesie cywilnym po prawomocnym uchyleniu postępowania upadłościowego.
Ponadto były upadły może żądać dalszego odszkodowania na zasadach ogólnych prawa cywilnego (art. 415 i nast. k.c.).
📌 Przykład:
Wierzyciel złożył wniosek o ogłoszenie upadłości spółki „Beta” wiedząc, że jego wierzytelność jest sporna i w trakcie procesu cywilnego. Mimo to sąd ogłosił upadłość. Po uchyleniu postępowania spółka zażądała zwrotu 120 000 zł kosztów syndyka i likwidacji majątku, które poniosła wyłącznie wskutek bezzasadnego wniosku wierzyciela.
Podsumowanie przyjętej zasady rozkładu kosztów
Obowiązujące rozwiązanie, choć niekorzystne dla poszczególnych wierzycieli, ma charakter optymalizacyjny (art. 2 ust. 1 p.u.). Jego celem jest ograniczenie obciążeń masy upadłości i maksymalizacja zaspokojenia wierzycieli.
W praktyce oznacza to, że:
- zasadą jest brak zwrotu kosztów wierzyciela (każdy działa na własny rachunek),
- wyjątkiem jest zwrot kosztów w szczególnych przypadkach (rada wierzycieli, sprzeciw wobec cudzej wierzytelności, zaliczka, wniosek w złej wierze),
- szczególne obciążenia dotyczą m.in. kuratorów, obwieszczeń na żądanie wierzyciela i spóźnionych zgłoszeń wierzytelności (art. 235 p.u.).
Podstawa prawna
- art. 2 ust. 1, art. 13, art. 34 ust. 1, art. 51 ust. 1 pkt 4, art. 98 k.p.c., art. 190, art. 206–211, art. 221 ust. 3, art. 230 ust. 1, art. 233–235, art. 241–242a, art. 343, art. 364, art. 367, art. 371 Prawa upadłościowego
- art. 520 § 1–3 k.p.c.
- art. 7, art. 415 k.c.
- art. 21 § 2 Ordynacji podatkowej
- art. 102–103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
Tematy porad zawartych w poradniku
- koszty postępowania upadłościowego ponoszone przez wierzycieli
- wyjątki od zasady braku zwrotu kosztów w upadłości
- zryczałtowane koszty za spóźnione zgłoszenie wierzytelności
- odpowiedzialność wierzyciela za wniosek o upadłość w złej wierze