Dozwolony użytek to wyjątek od monopolu twórców i innych podmiotów uprawnionych z tytułu prawa autorskiego i praw pokrewnych. Dzięki niemu można korzystać z cudzych nagrań, wykonań czy nadań programów bez konieczności uzyskiwania zgody właściciela praw – o ile odbywa się to w granicach określonych ustawą.
W polskim systemie prawnym przepisy dotyczące dozwolonego użytku zostały ujęte w art. 23–35 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zostały one rozszerzone również na prawa pokrewne, takie jak artystyczne wykonania, fonogramy, wideogramy, programy nadawcze czy pierwsze wydania. Zgodnie z przepisem:
„Wykonywanie praw do artystycznych wykonań, fonogramów, wideogramów, nadań programów, a także pierwszych wydań oraz wydań naukowych i krytycznych, podlega odpowiednio ograniczeniom wynikającym z przepisów art. 23–35”
(art. 100 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Dozwolony użytek artystycznych wykonań
Ograniczenia praw wykonawców
Prawa artystów wykonawców, podobnie jak prawa twórców, mogą zostać ograniczone w określonych sytuacjach. Przepisy o dozwolonym użytku prywatnym i publicznym stosuje się tu odpowiednio. Oznacza to, że możliwe jest korzystanie z wykonań w określonych celach i zakresach, bez konieczności każdorazowego zawierania umów licencyjnych.
Rekompensata za użytek prywatny
Kopiowanie wykonań w ramach użytku osobistego – np. nagrywanie utworów muzycznych na płytę CD w domu – nie wymaga zgody wykonawców. Jednak takie korzystanie, zwłaszcza na masową skalę, powoduje straty finansowe. Z tego względu ustawodawca wprowadził mechanizm rekompensaty.
Zgodnie z przepisami:
„W celu zrekompensowania artystom wykonawcom uszczerbku finansowego wynikającego z korzystania z wykonań w ramach dozwolonego użytku osobistego na masową skalę ustawodawca zagwarantował producentom fonogramów i wideogramów udział w opłatach z tytułu sprzedaży magnetofonów, magnetowidów i innych podobnych urządzeń oraz związanych z nimi czystych nośników jako formę stosownej rekompensaty za ponoszone straty”
(art. 20 ust. 1 pr. aut.).
Podział opłat wygląda następująco:
- 25% – dla producentów fonogramów (np. płyt CD, plików audio),
- 40% – dla producentów wideogramów (np. nagrań filmowych).
(art. 20 ust. 2 i 3 pr. aut.)
📌 Przykład:
Firma elektroniczna z Gdańska wprowadza na rynek nowy model nagrywarki DVD. Od każdej sprzedanej sztuki pobierana jest opłata reprograficzna, która następnie trafia – poprzez organizacje zbiorowego zarządzania – do producentów fonogramów i wideogramów. Dzięki temu wykonawcy i producenci otrzymują rekompensatę za możliwość swobodnego kopiowania nagrań przez użytkowników.
Dozwolony użytek publiczny artystycznych wykonań
Nie wszystkie przepisy o użytku publicznym można zastosować do wykonań artystycznych. Przykładowo, art. 32 i 33 pr. aut., które dotyczą utworów plastycznych i fotograficznych, nie znajdują tu zastosowania ze względu na odmienny charakter wykonań.
W praktyce jednak dozwolony użytek publiczny w odniesieniu do wykonań obejmuje szereg sytuacji, takich jak:
- Rozpowszechnianie wykonań przez anteny zbiorowe i sieci kablowe
(art. 100 w zw. z art. 24 ust. 1 pr. aut.), - Odbiór wykonań za pomocą radioodbiorników i telewizorów w miejscach publicznych
(art. 100 w zw. z art. 24 ust. 2 pr. aut.), - Sprawozdania o aktualnych wydarzeniach – możliwość wykorzystania fragmentów wykonań w relacjach medialnych
(art. 100 w zw. z art. 26 pr. aut.), - Zastosowania dydaktyczne i naukowe – szkoły i uczelnie mogą korzystać z rozpowszechnionych wykonań do ilustracji zajęć oraz badań
(art. 100 w zw. z art. 27 pr. aut.), - Instytucje kultury i nauki (biblioteki, muzea, archiwa, instytuty PAN, szkoły) mogą kopiować i udostępniać rozpowszechnione wykonania w celach badawczych i ochronnych
(art. 100 w zw. z art. 28 pr. aut.), - Cytat z wykonania – możliwy w granicach ustawy
(art. 100 w zw. z art. 29 pr. aut.), - Wykorzystanie podczas ceremonii religijnych i uroczystości publicznych, a także w szkołach i na uczelniach – możliwe nieodpłatne odtwarzanie i wykonywanie
(art. 100 w zw. z art. 31 pr. aut.).
📌 Przykład:
Biblioteka w Lublinie przechowuje nagrania koncertów filharmonii z lat 80. Może je kopiować na nowe nośniki w celu ochrony zbiorów oraz udostępniać badaczom za pomocą terminali w czytelni. Wszystko to mieści się w granicach dozwolonego użytku publicznego.
Dozwolony użytek fonogramów i wideogramów
Fonogramy (nagrania dźwiękowe) oraz wideogramy (nagrania audiowizualne) również podlegają szczególnym regulacjom w zakresie dozwolonego użytku. Ustawodawca wprowadził tutaj zasadę odpowiedniego stosowania przepisów, przy czym niektóre przepisy działają wprost, a inne z modyfikacjami.
Nadawanie fonogramów przez radio i telewizję
Zgodnie z przepisami:
„Do fonogramów stosuje się odpowiednio przepis art. 21 ust. 1, chyba że nadawanie odbywa się na podstawie umowy z uprawnionym”
(art. 95¹ ust. 1 pr. aut.).
Oznacza to, że organizacje radiowe i telewizyjne mogą nadawać opublikowane fonogramy tylko w dwóch przypadkach:
- na podstawie umowy z organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (np. STOART, ZAiKS),
- na podstawie umowy zawartej bezpośrednio z uprawnionym podmiotem.
Bez zawarcia odpowiedniej umowy nadawanie fonogramów nie jest zgodne z prawem.
Reemisja w sieciach kablowych
Do fonogramów i wideogramów stosuje się także odpowiednio art. 21¹ pr. aut.
„Operatorom sieci kablowych wolno reemitować w sieciach kablowych fonogramy i wideogramy nadawane w programach organizacji radiowych i telewizyjnych wyłącznie na podstawie umowy zawartej z właściwą organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi”
(art. 95¹ ust. 2 w zw. z art. 21¹ ust. 1 pr. aut.).
W praktyce oznacza to, że operatorzy telewizji kablowych i podobnych sieci muszą zawrzeć stosowne umowy z organizacjami zbiorowego zarządzania.
📌 Przykład:
Operator sieci kablowej z Katowic planuje reemitować programy muzyczne zawierające koncerty oraz wideoklipy. Aby działać legalnie, podpisuje umowę z organizacją zbiorowego zarządzania – w tym przypadku z ZPAV. Dzięki temu producenci fonogramów i wideogramów otrzymują należne im wynagrodzenia.
Dozwolony użytek w zakresie pozostałych praw pokrewnych
Prawa pokrewne obejmują nie tylko artystyczne wykonania, fonogramy czy wideogramy, ale także pierwsze wydania, wydania naukowe oraz wydania krytyczne. W odniesieniu do tych praw ustawodawca również przewidział stosowanie przepisów o dozwolonym użytku – jednak odpowiednio.
Co oznacza „stosowanie odpowiednie”?
W praktyce oznacza to trzy możliwości:
- stosowanie norm wprost – np. prawo cytatu,
- wyłączenie stosowania – gdy dany przepis nie pasuje do charakteru praw pokrewnych,
- stosowanie z modyfikacjami – dostosowanie przepisów do specyfiki praw pokrewnych.
Przepisy stosowane wprost
Do praw pokrewnych można bezpośrednio zastosować m.in.:
- przepisy o dozwolonym użytku osobistym,
- przepisy o prawie cytatu i instytucjach podobnych (art. 29–29² pr. aut.),
- przepisy o korzystaniu w celach dydaktycznych i naukowych,
- przepisy o wykorzystaniu w ramach sprawozdań o aktualnych wydarzeniach,
- przepisy dotyczące korzystania w postępowaniach sądowych.
Przepisy, które nie mają zastosowania
Niektóre przepisy do praw pokrewnych w ogóle się nie odnoszą. Należą do nich w szczególności:
- art. 32 pr. aut. – dozwolony użytek utworów plastycznych,
- art. 33 pr. aut. – tzw. prawo panoramy,
- art. 33⁵ pr. aut. – korzystanie z utworów w związku z odbudową lub remontem obiektu budowlanego.
Wyłączenie ich stosowania wynika z tego, że dotyczą one kategorii utworów (plastycznych, architektonicznych), które nie kolidują z prawami pokrewnymi.
Konieczność adaptacji norm
W pozostałym zakresie przepisy muszą być stosowane z odpowiednią adaptacją – tzn. dostosowaniem ich do specyfiki praw pokrewnych. Oznacza to, że nie można ich stosować automatycznie tak jak do utworów chronionych prawem autorskim, lecz należy każdorazowo oceniać, czy dany wyjątek znajduje zastosowanie.
📌 Przykład:
Instytut naukowy w Warszawie planuje wykorzystać w swojej publikacji fragment wydania krytycznego utworów literackich. Może to zrobić w ramach prawa cytatu (art. 29 pr. aut.), ale nie może powołać się na przepisy dotyczące prawa panoramy (art. 33 pr. aut.), ponieważ odnoszą się one wyłącznie do utworów architektonicznych i plastycznych, a nie do wydań krytycznych.
Podstawa prawna
- art. 20 ust. 1–3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 21 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 21¹ ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 24 ust. 1–2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 26 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 27 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 28 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 29–29² – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 31 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 32 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 33 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 33⁵ – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 95¹ – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 100 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w artykule
- dozwolony użytek praw pokrewnych w Polsce
- prawa artystów wykonawców a dozwolony użytek
- nadawanie i reemisja fonogramów i wideogramów
- dozwolony użytek w instytucjach oświatowych i naukowych
- wyjątki od stosowania dozwolonego użytku do praw pokrewnych