W postępowaniu upadłościowym wyróżnia się szczególną kategorię zobowiązań masy upadłości, które mogą być dochodzone wyłącznie w ramach tego postępowania. Nie mogą one być przedmiotem odrębnych procesów cywilnych – nawet po zakończeniu czy umorzeniu postępowania upadłościowego. Mają one zazwyczaj charakter procesowy i wynikają z rozstrzygnięć sądowych, a nie z ogólnych stosunków prawnych.
Poniżej przedstawiam, jakie roszczenia zaliczają się do tej kategorii, jakie organy decydują o ich wysokości i zasadach ponoszenia oraz jakie są konsekwencje ich szczególnego charakteru.
Zobowiązania ustalane przez sędziego-komisarza lub sąd upadłościowy
W ramach postępowania upadłościowego niektóre należności są rozstrzygane w drodze postanowień sądowych, które mają charakter konstytutywny. Oznacza to, że prawo do ich otrzymania powstaje dopiero z chwilą wydania orzeczenia.
Do tej grupy należą m.in.:
Wynagrodzenie członków rady wierzycieli i zwrot ich wydatków
- Podstawa prawna: art. 211 ust. 1 p.u.
- Postanowienie wydaje sędzia-komisarz po wysłuchaniu członka rady i syndyka (art. 211 ust. 2 p.u.).
- Decyzja jest niezaskarżalna – nie można wnieść zażalenia.
Koszty funkcjonowania organów upadłego
- Podstawa prawna: art. 185 ust. 4 p.u.
- Ustalane w formie postanowienia sędziego-komisarza.
- Od decyzji przysługuje zażalenie.
Wynagrodzenie kuratora upadłego
- Podstawa prawna: art. 187 ust. 4 p.u.
- Wynagrodzenie ustala sędzia-komisarz postanowieniem.
- Od orzeczenia przysługuje zażalenie.
Wynagrodzenie kuratora zakładu ubezpieczeń
- Dotyczy postępowania upadłościowego zakładów ubezpieczeń.
- Podstawa prawna: art. 473 ust. 3 p.u.
- Wniosek o ustalenie wynagrodzenia składa Komisja Nadzoru Finansowego.
- Na postanowienie sędziego-komisarza przysługuje zażalenie na podstawie art. 473 ust. 2 w zw. z art. 187 ust. 4 p.u.
Zwrot kosztów postępowania wierzycielowi, który skutecznie wniósł sprzeciw
- Podstawa prawna: art. 233 p.u.
- Dotyczy sytuacji, gdy wierzyciel wniósł sprzeciw wobec uznania wierzytelności innego wierzyciela i sprzeciw został uwzględniony.
- Koszty ustalają:
- w pierwszej instancji – sędzia-komisarz, jego zastępca lub wyznaczony sędzia,
- w postępowaniu zażaleniowym – sąd upadłościowy.
- Na postanowienie o kosztach przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych.
Wynagrodzenie ostateczne syndyka i jego zastępcy
- Podstawa prawna: art. 165 p.u., art. 167b p.u.
- Wynagrodzenie ustala sąd upadłościowy na wniosek syndyka, a w razie jego śmierci – z urzędu.
- W sprawie orzeka sąd w składzie trzech sędziów (art. 150 ust. 2 p.u.),
z wyjątkiem upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej (art. 491⁹ ust. 4 p.u.). - Na postanowienie sądu upadłościowego przysługuje zażalenie do sądu okręgowego (art. 222 ust. 1a p.u.).
Kwota wydzielona na potrzeby mieszkaniowe upadłego
- Podstawa prawna: art. 342a p.u.
- Sędzia-komisarz może wyodrębnić z sumy uzyskanej z likwidacji mieszkania część przeznaczoną na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego i jego rodziny.
Dlaczego dochodzenie w procesie cywilnym jest niedopuszczalne?
Opisane powyżej należności są ściśle związane z przebiegiem postępowania upadłościowego i mają charakter procesowy. To oznacza, że:
- ich źródłem nie jest zwykły stosunek cywilnoprawny (np. umowa czy delikt),
- podstawą ich powstania jest orzeczenie sądowe (postanowienie), które ma charakter konstytutywny – tworzy prawo do wynagrodzenia czy zwrotu kosztów,
- organem właściwym do ich ustalenia jest wyłącznie sąd upadłościowy lub sędzia-komisarz.
👉 Z tego względu dochodzenie tych roszczeń w procesie cywilnym – zarówno w trakcie, jak i po zakończeniu, uchyleniu czy umorzeniu postępowania upadłościowego – jest niedopuszczalne.
Ten pogląd został wyrażony przede wszystkim w odniesieniu do roszczenia członka rady wierzycieli o zwrot wydatków. Jednak zasada ta ma zastosowanie także do wszystkich innych wymienionych zobowiązań, ponieważ każde z nich powstaje w ramach procedury upadłościowej.
Wyjątek – wydzielenie kwoty mieszkaniowej
Wydzielenie kwoty na potrzeby mieszkaniowe upadłego (art. 342a p.u.) nie ma charakteru procesowego w ścisłym znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że można jej dochodzić przed sądem powszechnym – jest to instytucja typowa wyłącznie dla postępowania upadłościowego. Takie świadczenie nie stanowi roszczenia prawnomaterialnego, lecz decyzję organu procesowego.
Postępowania wpadkowe w ramach upadłości
Dochodzenie należności takich jak wynagrodzenie czy zwrot kosztów odbywa się w ramach tzw. postępowań wpadkowych.
Są to dodatkowe postępowania sądowe prowadzone w obrębie postępowania upadłościowego, zainicjowane przez wniosek uprawnionej osoby (np. kuratora, członka rady wierzycieli, wierzyciela składającego sprzeciw).
Charakterystyka postępowań wpadkowych:
- są częścią postępowania upadłościowego, nie stanowią odrębnej sprawy sądowej,
- uczestnikami są m.in. upadły, wierzyciele, osoba składająca wniosek albo ta, której orzeczenie dotyczy,
- syndyk co do zasady nie jest uczestnikiem, gdyż działa jako organ postępowania, a nie strona procesowa.
Kto jest uczestnikiem postępowania wpadkowego?
Uczestnicy podstawowi:
- upadły,
- wierzyciele,
- wnioskodawca – osoba składająca wniosek o wynagrodzenie lub zwrot wydatków,
- osoba, której orzeczenie dotyczy, nawet jeśli nie była wnioskodawcą.
Przykład: jeśli wniosek o wynagrodzenie kuratora zakładu ubezpieczeń składa Komisja Nadzoru Finansowego, to kurator – choć sam nie wnosił o wynagrodzenie – może zaskarżyć postanowienie sędziego-komisarza (art. 473 ust. 2 w zw. z art. 187 ust. 4 p.u.).
Udział syndyka
Syndyk nie jest zwykłym uczestnikiem postępowania, ponieważ pełni funkcję organu postępowania upadłościowego. Nie realizuje swojego interesu osobistego ani majątkowego, a działa w interesie całej masy upadłości.
👉 Wyjątki:
- sprawy dotyczące jego własnego wynagrodzenia,
- sytuacje, gdy postępowanie dotyczy jego praw lub obowiązków (np. zastosowanie środków dyscyplinujących),
- sprawa wywołana sprzeciwem do listy wierzytelności (art. 259 ust. 1b p.u.).
Środki ochrony prawnej
Środki zaskarżenia przewidziane w ustawie służą wyłącznie uczestnikom postępowania upadłościowego oraz osobom trzecim, jeśli przepisy im takie prawo przyznają albo gdy orzeczenie dotyczy ich praw i obowiązków.
Syndyk może wnieść środek zaskarżenia jedynie wtedy, gdy:
- prawo takie wynika wprost z ustawy, albo
- orzeczenie ingeruje w sferę jego własnych praw i obowiązków.
Przykład praktyczny
W 2024 r. ogłoszono upadłość przedsiębiorcy prowadzącego działalność budowlaną – Budmax Jan Kowalski. W toku postępowania rada wierzycieli zgłosiła wniosek o przyznanie wynagrodzenia swojemu członkowi, pani Annie Malec.
Sędzia-komisarz po wysłuchaniu pani Malec i syndyka wydał postanowienie o przyznaniu jej wynagrodzenia i zwrocie wydatków poniesionych w trakcie pełnienia funkcji. Postanowienie to było niezaskarżalne.
Pani Malec nie mogłaby dochodzić tego wynagrodzenia w procesie cywilnym – jedyną drogą było postępowanie wpadkowe w ramach toczącej się upadłości.
Podstawa prawna
W poradniku powołano następujące przepisy ustawy Prawo upadłościowe:
- art. 150 ust. 2 – Prawo upadłościowe
- art. 165 – Prawo upadłościowe
- art. 167b – Prawo upadłościowe
- art. 185 ust. 4 – Prawo upadłościowe
- art. 187 ust. 4 – Prawo upadłościowe
- art. 211 ust. 1–2 – Prawo upadłościowe
- art. 222 ust. 1a – Prawo upadłościowe
- art. 233 – Prawo upadłościowe
- art. 259 ust. 1b – Prawo upadłościowe
- art. 342a – Prawo upadłościowe
- art. 473 ust. 2–3 – Prawo upadłościowe
- art. 491⁹ ust. 4 – Prawo upadłościowe
Tematy porad zawartych w poradniku
- zobowiązania masy upadłości dochodzone w postępowaniu upadłościowym
- postępowania wpadkowe w upadłości – kto może uczestniczyć
- rola sędziego-komisarza przy ustalaniu kosztów i wynagrodzeń w upadłości
- wynagrodzenie syndyka i kuratora w postępowaniu upadłościowym