Data publikacji: 15.02.2026

Autorskie prawa do programów komputerowych i utworów audiowizualnych – zasady ochrony

Spis treści

Programy komputerowe oraz utwory audiowizualne stanowią odrębne kategorie dzieł chronionych prawem autorskim. Ze względu na ich specyfikę ustawodawca przewidział szczególne zasady ochrony, różniące się od reguł stosowanych wobec np. książek, obrazów czy prac naukowych.

W niniejszym poradniku wyjaśniamy, jak wygląda ochrona autorska programów komputerowych, kto jest właścicielem praw do kodu źródłowego stworzonego w ramach stosunku pracy, jakie ograniczenia dotyczą legalnych użytkowników oprogramowania oraz czym różnią się utwory audiowizualne od wideogramów.

Ochrona programów komputerowych – odrębny model prawny

Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Programy komputerowe podlegają ochronie jak utwory literackie, o ile przepisy niniejszego rozdziału nie stanowią inaczej” (art. 74 ust. 1 pr. aut.).

Sądy administracyjne wielokrotnie wskazywały, że programów komputerowych nie można traktować jako jednej z podkategorii utworów literackich. To odrębna, samodzielna kategoria dzieł – różna od literatury, publicystyki czy prac naukowych (m.in. wyrok NSA z 20.09.2012 r., II FSK 245/11 oraz wyrok WSA w Warszawie z 9.01.2007 r., III SA/Wa 1664/06).

W doktrynie przyjmuje się, że mamy do czynienia z ochroną sui generis – szczególnym modelem ochrony, umiejscowionym w prawie autorskim, ale dostosowanym wyłącznie do programów komputerowych.

📌 Przykład
Firma „NetVision” z Poznania stworzyła innowacyjną aplikację do obsługi zamówień internetowych. Choć kod źródłowy przypomina ciąg znaków języka pisanego, nie podlega ochronie jako „literatura”, lecz jako program komputerowy, z odrębnymi zasadami prawnymi.

Podmiot praw autorskich do programu komputerowego

Twórca jako właściciel praw

Autorskie prawa majątkowe powstają na rzecz twórcy – osoby fizycznej, która wnosi elementy twórcze i kreacyjne. Sama praca techniczna, np. przepisywanie kodu, nie tworzy autorstwa.

Programy pracownicze

Wyjątkiem są programy stworzone przez pracownika w ramach obowiązków służbowych. W takim przypadku:
„Prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej” (art. 74 ust. 3 pr. aut.).

To regulacja szczególna (lex specialis) wobec zasad ogólnych (art. 12 pr. aut.), które przewidują, że prawa przechodzą na pracodawcę dopiero w chwili przyjęcia utworu. W przypadku oprogramowania prawa majątkowe przechodzą automatycznie w chwili jego stworzenia.

Ratio legis tej regulacji podkreślił Sąd Apelacyjny w Katowicach (wyrok z 17.03.2016 r., I ACa 1028/15): skoro pracodawca płaci wynagrodzenie i ponosi ryzyko działalności, powinien nabywać prawa do programu stworzonego w ramach pracy etatowej.

W orzecznictwie akcentuje się także możliwość odmiennego uregulowania tej kwestii w umowie. Jeżeli strony wyraźnie postanowią, że prawa majątkowe zachowuje pracownik, wówczas nie przechodzą one automatycznie na pracodawcę (m.in. wyrok SN z 9.01.2001 r., I PKN 493/00; wyrok SA w Poznaniu z 11.07.2013 r., I ACa 600/13).

📌 Przykład
Spółka „DigitalCore” zatrudnia Annę – programistkę front-end. Tworząc aplikację w ramach etatu, Anna z mocy prawa przekazuje prawa majątkowe pracodawcy. Jednak gdyby w umowie o pracę znalazł się zapis, że autorskie prawa majątkowe pozostają przy pracowniku, wówczas Anna byłaby ich właścicielem.

Autorskie prawa osobiste twórcy programu

W odniesieniu do programów komputerowych ustawodawca ograniczył katalog praw osobistych. Zgodnie z art. 77 pr. aut. nie stosuje się m.in. prawa do nienaruszalności treści, prawa do decydowania o pierwszym udostępnieniu programu czy prawa do nadzoru nad korzystaniem z utworu.

Twórca zachowuje jedynie:

prawo do autorstwa (art. 16 pkt 1 pr. aut.),
prawo do oznaczenia programu swoim nazwiskiem, pseudonimem albo do publikacji anonimowej (art. 16 pkt 2 pr. aut.).

Treść autorskich praw majątkowych do programu komputerowego

Autorskie prawa majątkowe, zgodnie z art. 74 ust. 4 pr. aut., obejmują:

Zwielokrotnianie – trwałe lub czasowe, w całości lub w części (np. kopiowanie na dysk, zapisanie na serwerze, wydruk kodu).
Tworzenie opracowań – tłumaczenie kodu źródłowego na inny język programowania, dostosowanie programu do innej platformy, modyfikacje w kodzie.
Rozpowszechnianie – sprzedaż, najem, użyczenie lub udostępnianie online.

Katalog ten ma charakter zamknięty, ale nie ogranicza ogólnej zasady z art. 17 pr. aut., zgodnie z którą twórca ma wyłączne prawo do korzystania z utworu na wszystkich polach eksploatacji i pobierania wynagrodzenia.

Ograniczenia autorskich praw majątkowych – uprawnienia legalnego użytkownika

Ustawodawca wprowadził kilka wyjątków, które pozwalają legalnym nabywcom programów korzystać z nich w szerszym zakresie, nawet bez zgody autora.

Zwielokrotnianie i modyfikacja – art. 75 ust. 1 pr. aut.

Osoba, która legalnie weszła w posiadanie programu, może bez zgody uprawnionego:

uruchamiać i stosować program,
poprawiać błędy,
testować i usuwać wirusy,
dostosowywać do nowych wersji sprzętu,
integrować z innymi programami.

TSUE uznał, że legalny nabywca ma prawo do pobrania kopii programu ze strony producenta, jeżeli jest to konieczne do korzystania zgodnie z przeznaczeniem (wyrok z 3.07.2012 r., C-128/11, UsedSoft GmbH v. Oracle International Corp.).

Sporządzanie kopii zapasowej – art. 75 ust. 2 pkt 1 pr. aut.

Legalny użytkownik może sporządzić kopię zapasową programu, jeżeli jest to niezbędne do korzystania. Kopia ta nie może być używana równocześnie z oryginałem.

Obserwowanie, badanie i testowanie – art. 75 ust. 2 pkt 2 pr. aut.

Można analizować działanie programu w celu poznania jego idei i zasad, pod warunkiem że odbywa się to w trakcie legalnego korzystania (np. podczas uruchamiania lub przechowywania). TSUE w wyroku z 2.05.2012 r. (C-406/10, SAS Institute Inc. v. World Programming Ltd.) potwierdził, że takie badania są dozwolone i nie stanowią naruszenia prawa autorskiego.

Dekompilacja – art. 75 ust. 2 pkt 3 pr. aut.

Dopuszczalna jest dekompilacja programu, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia współdziałania (interoperacyjności) z innym programem komputerowym. Muszą jednak zostać spełnione warunki:

dekompilacja dotyczy tylko niezbędnych części,
informacje nie są łatwo dostępne,
działania podejmuje licencjobiorca lub inna osoba uprawniona.

Zakazane jest natomiast wykorzystywanie danych uzyskanych z dekompilacji do tworzenia programów o istotnie podobnej formie wyrażenia.

📌 Przykład
Spółka „MediSoft” kupiła system medyczny, który nie współpracuje z oprogramowaniem laboratoryjnym. Zlecając programiście analizę kodu w celu ustalenia sposobu komunikacji, działa zgodnie z prawem. Jednak gdyby programista wykorzystał te dane do stworzenia konkurencyjnego systemu, doszłoby do naruszenia praw autorskich.

Wyłączenia dozwolonego użytku w odniesieniu do programów komputerowych

W przypadku programów komputerowych przepisy o dozwolonym użytku zostały znacząco ograniczone. Zgodnie z ustawą:
„Do programów komputerowych nie stosuje się przepisów art. 23, art. 231, art. 27, art. 28, art. 331–335” (art. 77 pr. aut.).

Oznacza to, że wyłączone są m.in.:

użytek osobisty – nie można kopiować programu na prywatny użytek,
większość form użytku publicznego, takich jak:
- zwielokrotnianie tymczasowe (caching, browsing),
- korzystanie w celach dydaktycznych lub naukowych,
- użytek na rzecz bibliotek, muzeów i archiwów,
- korzystanie dla dobra osób niepełnosprawnych,
- użytek na potrzeby postępowań sądowych i administracyjnych,
- prezentacja programu przy reklamie wystawy lub sprzedaży,
- użycie przy naprawie sprzętu,
- użytek w odbudowie obiektów budowlanych.

Wyjątkowo w odniesieniu do programów komputerowych można zastosować prawo cytatu (art. 29 pr. aut.), np. w publikacjach podręcznikowych czy naukowych zawierających fragmenty kodu źródłowego.

Usuwanie i obchodzenie technicznych zabezpieczeń programów komputerowych

Ustawa definiuje techniczne zabezpieczenia jako:
„wszelkie technologie, urządzenia lub ich elementy, których przeznaczeniem jest zapobieganie działaniom lub ograniczenie działań umożliwiających korzystanie z utworów (…) z naruszeniem prawa” (art. 6 ust. 1 pkt 10 pr. aut.).

W praktyce stosuje się trzy grupy zabezpieczeń:

Środki kontrolujące dostęp – np. systemy szyfrowania CSS, które wymagają wpisania klucza.
Środki regulujące eksploatację – np. SCMS czy CGMS, ograniczające kopiowanie.
Środki chroniące integralność – np. podpisy cyfrowe, protokoły komunikacyjne, funkcje hashujące.

Podmiot uprawniony może żądać zniszczenia środków technicznych, których jedynym celem jest obchodzenie zabezpieczeń (art. 771 pr. aut.). Dotyczy to np. tzw. cracków służących do łamania licencji.

📌 Przykład
Użytkownik programu księgowego pobiera z internetu crack umożliwiający korzystanie z pełnej wersji bez licencji. Producent może zażądać nie tylko zaprzestania używania programu, ale także zniszczenia tego cracka, nawet jeśli nie został jeszcze użyty.

W razie obejścia zabezpieczeń i nielegalnej eksploatacji programu, właściciel praw może dochodzić roszczeń z art. 79 pr. aut. (m.in. odszkodowania).

Umowy licencyjne na korzystanie z programów komputerowych

Obrót prawami do oprogramowania odbywa się głównie poprzez umowy licencyjne.

Typy programów objętych licencjami

Programy standardowe – przeznaczone dla wielu odbiorców o podobnych potrzebach.
Programy dedykowane – tworzone na zamówienie konkretnego klienta i dostosowane do jego wymagań.

Najczęstsze rodzaje licencji

Licencja zamknięta – wymaga opłaty licencyjnej, bez której korzystanie jest niemożliwe.
Licencja shareware – program udostępniany za darmo na określony czas lub w ograniczonej wersji, w celu zachęcenia do zakupu pełnej wersji.
Licencja adware – darmowy program, którego używanie wiąże się z wyświetlaniem reklam.
Licencja wolna – brak ograniczeń w korzystaniu, ale warunki mogą być różne w zależności od modelu.

Licencje według liczby użytkowników

Jednostanowiskowe – pozwalają na instalację programu na jednym komputerze.
Wielostanowiskowe – obejmują wielu użytkowników, np. spółki w grupie kapitałowej.

Licencje open source (GNU GPL)

Szczególnym typem są licencje publiczne, zwane open source. Charakteryzują się:

udostępnieniem kodu źródłowego,
możliwością jego modyfikacji,
obowiązkiem udostępniania zmian na takich samych zasadach (klauzula copyleft).

Celem takich licencji jest rozwój i popularyzacja programowania bez konieczności uiszczania opłat licencyjnych.

📌 Przykład
Spółka „GreenApp” tworzy system CRM na bazie oprogramowania udostępnionego w modelu open source (GNU GPL). Może go dowolnie modyfikować i wdrażać u klientów, ale każdą własną modyfikację musi również udostępnić społeczności open source.

Utwory audiowizualne – definicja i zakres ochrony

Polski ustawodawca wymienia utwory audiowizualne w przykładowym katalogu dzieł podlegających ochronie (art. 1 ust. 2 pkt 9 pr. aut.), ale nie wprowadza ich definicji ustawowej. W praktyce i doktrynie przyjmuje się, że utwór audiowizualny to taki, który:

spełnia przesłanki utworu w rozumieniu prawa autorskiego (oryginalność, indywidualny charakter),
ma formę audiowizualną, czyli łączy obrazy w sekwencję wywołującą wrażenie ruchu, z dźwiękiem lub bez, utrwaloną na dowolnym nośniku.

Utwór audiowizualny a wideogram

Nie każda rejestracja audiowizualna jest utworem. Prawo rozróżnia bowiem wideogramy – przedmiot praw pokrewnych, które nie podlegają ochronie autorskiej (np. czysta rejestracja koncertu czy konferencji bez twórczej ingerencji).

Jakie materiały mają charakter audiowizualny?

W doktrynie podkreśla się, że audiowizualny charakter mają materiały składające się z:

obrazów,
ułożonych w sekwencję,
wywołujących wrażenie ruchu podczas odtwarzania,
mogących być udźwiękowionymi lub nie,
utrwalonych na jakimkolwiek nośniku.

📌 Przykład

Film fabularny czy animowany – zawsze uznawany jest za utwór audiowizualny.
Nagranie z monitoringu sklepowego – nie ma cech twórczości, więc nie podlega ochronie jako utwór.
Wideoklip muzyczny – spełnia przesłanki twórczości i jest chroniony jako utwór audiowizualny.

Zakres pojęcia „utwór audiowizualny”

Do utworów audiowizualnych zalicza się m.in.:

produkcje filmowe (fabularne, dokumentalne, animowane),
produkcje telewizyjne,
wideoklipy,
filmy reklamowe, popularnonaukowe, instruktażowe.

Poza tym zakresem pozostają formy, które jedynie utrwalają cudze utwory lub wydarzenia – np. rejestracja koncertu, spektaklu teatralnego czy reportaż z wydarzenia. W takim przypadku warstwa audiowizualna nie ma charakteru twórczego, a jedynie dokumentacyjny.

Cechy utworu audiowizualnego

W literaturze wskazuje się kilka kluczowych cech:

jest efektem oryginalnego połączenia różnych dziedzin sztuki (literatura, muzyka, fotografia),
wymaga organizacyjnych i finansowych nakładów,
stanowi serię obrazów ułożonych w logiczny ciąg, tworzących akcję lub treść,
wywołuje u odbiorcy wrażenie ruchu i narracji,
ma cechę twórczości – czyli indywidualny wkład autorów.

📌 Przykład
Film reklamowy nowego modelu samochodu – łączy obraz, muzykę, narrację i scenariusz. Stanowi utwór audiowizualny. Natomiast zwykła transmisja konferencji prasowej producenta – nie będzie chroniona jako utwór audiowizualny, lecz ewentualnie jako wideogram.

Definicja filmu a utwór audiowizualny

W doktrynie przy tworzeniu definicji utworu audiowizualnego często sięga się do definicji „filmu” zawartej w art. 4 ust. 1 ustawy z 30.06.2005 r. o kinematografii:

„Filmem jest utwór dowolnej długości, w tym utwór dokumentalny lub animowany, złożony z serii następujących po sobie obrazów z dźwiękiem lub bez dźwięku, utrwalonych na jakimkolwiek nośniku umożliwiającym wielokrotne odtwarzanie, wywołujących wrażenie ruchu i składających się na oryginalną całość, wyrażającą akcję (treść) w indywidualnej formie, a ponadto, z wyjątkiem utworów dokumentalnych i animowanych, przewidziany do wyświetlania w kinie jako pierwszym polu eksploatacji (…). Filmem jest również utwór, który z powodu okoliczności niezawinionych nie został wyświetlony w kinie.”

Warto jednak pamiętać, że pojęcie filmu ma węższy zakres niż pojęcie utworu audiowizualnego. Film jest zawsze utworem audiowizualnym, ale nie każdy utwór audiowizualny jest filmem (np. wideoklip).

Kryterium twórczości

Najważniejszym kryterium zaliczenia danej produkcji do kategorii utworów audiowizualnych jest istnienie elementu twórczości. Sama rejestracja rzeczywistości nie wystarczy – potrzebne jest oryginalne ujęcie, montaż, scenariusz, narracja lub inne elementy świadczące o indywidualnym wkładzie autora.