Samo stwierdzenie, że przedsiębiorca jest niewypłacalny, nie zawsze wystarczy do ogłoszenia jego upadłości. Znaczenie ma również to, czy z majątku dłużnika będzie można sfinansować postępowanie i czy pozostanie ekonomiczny sens prowadzenia likwidacji na rzecz wierzycieli. Problem staje się szczególnie istotny wtedy, gdy po ogłoszeniu upadłości syndyk musiałby kontynuować działalność przedsiębiorstwa, wystawiać faktury i rozliczać VAT. W praktyce trzeba wtedy ustalić nie tylko wartość majątku dłużnika, ale również to, jak należy zakwalifikować przyszłe zobowiązania podatkowe i z jakich środków mogą zostać zapłacone.
Kiedy brak majątku prowadzi do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości?
Podstawową regulację zawiera art. 13 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe.
Przepis ten stanowi:
„Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarcza jedynie na zaspokojenie tych kosztów.”
Takie brzmienie art. 13 ust. 1 obowiązuje również według aktualnego tekstu jednolitego Prawa upadłościowego.
W praktyce oznacza to, że upadłość przedsiębiorcy nie powinna być otwierana tylko po to, aby cały majątek został zużyty na samo przeprowadzenie postępowania. Postępowanie upadłościowe ma bowiem przede wszystkim charakter windykacyjny – jego zasadniczym zadaniem jest zebranie majątku, jego likwidacja i zaspokojenie wierzycieli.
Jeżeli więc już na etapie rozpoznawania wniosku wiadomo, że cały dostępny majątek pochłonie wynagrodzenie syndyka, obsługa postępowania, zabezpieczenie majątku, podatki związane z jego likwidacją i inne niezbędne wydatki, sąd powinien oddalić wniosek.
Trudniejsza sytuacja pojawia się wtedy, gdy majątek formalnie wystarcza na koszty postępowania, ale nie wystarczy na zobowiązania, które powstaną wskutek czynności syndyka, np. na podatek VAT.
Koszty postępowania a inne zobowiązania masy upadłości
To rozróżnienie ma podstawowe znaczenie.
Art. 230 Prawa upadłościowego dzieli zobowiązania powstające w związku z upadłością na dwie zasadnicze grupy:
- koszty postępowania upadłościowego – art. 230 ust. 1,
- inne zobowiązania masy upadłości – art. 230 ust. 2.
Do kosztów postępowania należą wydatki bezpośrednio związane m.in. z ustaleniem, zabezpieczeniem, zarządem i likwidacją masy upadłości oraz ustaleniem wierzytelności. Ustawa wymienia w tej grupie m.in. wynagrodzenie syndyka, koszty zatrudnianych przez niego osób, archiwizację dokumentów, korespondencję, ogłoszenia oraz podatki i inne daniny publiczne związane z likwidacją masy.
Art. 230 ust. 2 obejmuje natomiast pozostałe zobowiązania masy powstałe po ogłoszeniu upadłości. Mogą to być przykładowo zobowiązania wynikające z umów zawartych przed upadłością, których wykonania zażąda syndyk, czy zobowiązania powstałe wskutek innych jego czynności.
Nie można więc automatycznie przyjąć, że każdy podatek powstały po ogłoszeniu upadłości jest kosztem postępowania. Decydujący jest jego związek z czynnościami wykonywanymi w ramach postępowania.
Czy VAT powstały po ogłoszeniu upadłości jest kosztem postępowania?
W przypadku VAT szczególnego znaczenia nabiera źródło powstania obowiązku podatkowego.
Jeżeli syndyk jedynie likwiduje majątek przedsiębiorstwa i właśnie z taką czynnością związany jest obowiązek podatkowy, związek podatku z postępowaniem upadłościowym jest bezpośredni.
Podobną kwalifikację można uzasadnić wtedy, gdy syndyk kontynuuje działalność przedsiębiorstwa właśnie w interesie masy upadłości, wykonuje usługę, wystawia fakturę i w konsekwencji powstaje VAT należny.
W przedstawionym stanowisku doktryny przyjmuje się, że taki VAT należy traktować jako koszt postępowania w rozumieniu art. 230 ust. 1 Prawa upadłościowego, ponieważ powstaje bezpośrednio wskutek zarządu masą i czynności wykonywanych przez syndyka. Pogląd ten został rozwinięty w analizie A. Torbusa i P. Filipiaka dotyczącej niewystarczającego majątku dłużnika i zobowiązań podatkowych w upadłości.
Przykład – syndyk kończy realizację kontraktu
Spółka Baltic-System sp. z o.o. przed ogłoszeniem upadłości zawarła umowę na wykonanie instalacji technologicznej. Do ukończenia prac brakuje około trzech tygodni.
Po ogłoszeniu upadłości syndyk stwierdza, że dokończenie kontraktu pozwoli uzyskać 430 000 zł wynagrodzenia, podczas gdy koszt niezbędnych prac wyniesie około 170 000 zł.
Po zakończeniu usługi syndyk wystawia fakturę. Powstaje również obowiązek rozliczenia VAT.
Nie byłoby racjonalne traktowanie podatku jako całkowicie oderwanego od kosztów prowadzonej przez syndyka operacji. Bez wykonania kontraktu nie powstałby ani przychód dla masy, ani odpowiadający mu obowiązek podatkowy.
Dlatego przy ocenie opłacalności kontynuacji kontraktu syndyk powinien uwzględnić nie tylko wynagrodzenia pracowników czy materiały, ale również VAT, który będzie konsekwencją wykonania transakcji.
Kontynuowanie przedsiębiorstwa przez syndyka może generować nowe podatki
Po ogłoszeniu upadłości działalność przedsiębiorstwa nie zawsze kończy się natychmiast.
Czasami dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa zwiększa jego wartość albo umożliwia korzystniejsze zakończenie rozpoczętych kontraktów. W innych przypadkach bardziej opłacalna może być sprzedaż przedsiębiorstwa jako funkcjonującego zespołu składników majątkowych.
Nie oznacza to jednak, że kontynuowanie działalności można oceniać wyłącznie według wysokości przychodów.
Trzeba uwzględnić cały ekonomiczny skutek tej decyzji, w tym:
- koszty pracowników,
- zakup materiałów i usług,
- media i utrzymanie zakładu,
- podatki,
- VAT należny,
- inne zobowiązania powstające w związku z działalnością.
Jeżeli kontynuowanie działalności ma wygenerować wysokie zobowiązania podatkowe, a masa nie będzie w stanie ich pokryć, pojawia się pytanie, czy prowadzenie takiego postępowania w ogóle ma gospodarczy sens.
Wykonanie umowy wzajemnej przez syndyka a VAT
Podobny problem występuje przy umowach zawartych jeszcze przed ogłoszeniem upadłości.
Zgodnie z art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego, jeżeli w chwili ogłoszenia upadłości zobowiązania z umowy wzajemnej nie zostały wykonane w całości lub części, syndyk może – za zgodą sędziego-komisarza – wykonać zobowiązanie upadłego i zażądać świadczenia wzajemnego albo od umowy odstąpić.
Decyzja o wykonaniu kontraktu powinna więc uwzględniać jego pełny bilans.
Przykład – sprzedaż rozpoczęta przed upadłością
Spółka NovaPark sp. z o.o. zawarła przed upadłością umowę dotyczącą sprzedaży składnika majątku przedsiębiorstwa. Po ogłoszeniu upadłości do wykonania pozostała część obowiązków sprzedawcy.
Syndyk ocenia, że wykonanie umowy przyniesie masie 760 000 zł. Jednocześnie z transakcją wiążą się dodatkowe wydatki oraz obowiązek rozliczenia podatku VAT.
Jeżeli syndyk, za wymaganą zgodą, decyduje się wykonać umowę właśnie po to, aby zwiększyć fundusze masy, obowiązek podatkowy wynikający bezpośrednio z tej operacji powinien być uwzględniany już na etapie oceny jej opłacalności.
Nie można zakładać, że cała cena sprzedaży będzie kwotą dostępną dla wierzycieli.
Czy wierzyciele mogą wpłacić zaliczkę na VAT?
Prawo upadłościowe przewiduje możliwość finansowania kosztów postępowania przez wierzycieli.
Art. 232 ust. 1 Prawa upadłościowego stanowi:
„W przypadku potrzeby, w szczególności w przypadku braku płynnych funduszów masy upadłości, sędzia-komisarz zwoła zgromadzenie wierzycieli w przedmiocie podjęcia uchwały co do wpłacenia przez wierzycieli zaliczki na pokrycie kosztów postępowania albo zobowiąże wierzycieli mających największe wierzytelności, których łączna wysokość wynosi co najmniej 30 % sumy wierzytelności przypadających wierzycielom uprawnionym do uczestniczenia w zgromadzeniu, do złożenia zaliczki na koszty postępowania.”
Regulacja ta odnosi się wyłącznie do kosztów postępowania.
To prowadzi do ważnej konsekwencji.
Jeżeli określony VAT zostanie prawidłowo zakwalifikowany jako koszt postępowania na podstawie art. 230 ust. 1, możliwe jest wykorzystanie mechanizmu zaliczki z art. 232 ust. 1.
Jeżeli natomiast dana należność podatkowa stanowi inne zobowiązanie masy z art. 230 ust. 2, art. 232 ust. 1 nie daje podstawy do finansowania jej z takiej zaliczki.
Zaliczki nie można również przeznaczyć na spłatę zwykłych wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości.
Zaliczka wierzycieli nie jest ogólnym funduszem ratunkowym masy
To rozróżnienie może mieć ogromne znaczenie w praktyce.
Wyobraź sobie, że masa posiada 90 000 zł wolnych środków, podczas gdy przewidywane koszty postępowania wynoszą 125 000 zł.
Jeżeli brakujące 35 000 zł stanowi rzeczywiście koszt postępowania, zastosowanie art. 232 może umożliwić jego uzupełnienie przez wierzycieli.
Inaczej będzie, gdy:
- koszty postępowania wynoszą 90 000 zł,
- masa ma dokładnie 90 000 zł,
- dodatkowo istnieje 120 000 zł innych zobowiązań masy.
W takim przypadku zaliczki przewidzianej w art. 232 ust. 1 nie można swobodnie wykorzystać do zapłaty tych 120 000 zł.
Pamiętaj więc, że o możliwości użycia zaliczki decyduje kwalifikacja konkretnego zobowiązania, a nie sam fakt, że powstało ono podczas upadłości.
Dlaczego samo formalne pokrycie kosztów może nie wystarczyć?
Najbardziej problematyczna sytuacja występuje wtedy, gdy dłużnik posiada majątek wystarczający do pokrycia kosztów z art. 230 ust. 1, ale po uwzględnieniu pozostałych zobowiązań związanych z prowadzeniem postępowania nie pozostaje praktycznie nic dla wierzycieli upadłościowych.
Literalnie art. 13 ust. 1 mówi o kosztach postępowania.
Można jednak argumentować, że postępowanie upadłościowe nie powinno być prowadzone wyłącznie dlatego, że formalnie istnieją środki pozwalające sfinansować jego administracyjną stronę, jeżeli od początku wiadomo, że cały ekonomiczny rezultat likwidacji zostanie przeznaczony na zobowiązania generowane już w toku samej upadłości.
W takim przypadku postępowanie przestaje realizować swoją podstawową funkcję – zaspokojenie istniejących wierzycieli.
Takie funkcjonalne podejście prezentowane jest również w analizie dotyczącej wpływu zobowiązań podatkowych na możliwość oddalenia wniosku na podstawie art. 13 Prawa upadłościowego. Autorzy wskazują, że postępowanie nie powinno być prowadzone wyłącznie dla realizacji funkcji pozawindykacyjnych.
Trzeba jednak podkreślić, że jest to wynik wykładni funkcjonalnej i systemowej, a nie zdanie zapisane wprost w art. 13 ust. 1. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy na tej podstawie miałby zostać oddalony konkretny wniosek o ogłoszenie upadłości.
Kolejność płatności również ma znaczenie
Prawo upadłościowe przewiduje szczególną kolejność regulowania zobowiązań powstających w toku upadłości.
Zgodnie z art. 343 ust. 1 najpierw zaspokajane są koszty postępowania, a następnie – jeżeli fundusze masy na to pozwalają – inne zobowiązania masy upadłości. Jeżeli tych ostatnich nie uda się zaspokoić na bieżąco, art. 343 ust. 1a przewiduje ich proporcjonalne zaspokojenie w drodze podziału funduszów masy.
W praktyce sąd analizujący wniosek powinien więc patrzeć szerzej niż tylko na księgową wartość aktywów.
Znaczenie mają m.in.:
- realna cena możliwa do uzyskania ze sprzedaży majątku,
- koszty zabezpieczenia i likwidacji,
- przewidywane wynagrodzenie syndyka,
- konieczne podatki i daniny,
- ewentualne koszty dalszego prowadzenia przedsiębiorstwa,
- zobowiązania wynikające z umów, które syndyk miałby wykonywać,
- kwota, która po wszystkim może rzeczywiście trafić do wierzycieli.
Co powinien sprawdzić przedsiębiorca przed złożeniem wniosku?
Jeżeli sytuacja majątkowa przedsiębiorstwa jest bardzo trudna, nie ograniczaj się do zestawienia wartości księgowej aktywów.
Warto przygotować realistyczną symulację:
wartość możliwa do uzyskania z majątku
– koszty likwidacji
– koszty syndyka i obsługi postępowania
– podatki związane z likwidacją i zarządem
– wydatki konieczne do zakończenia kontraktów
= potencjalne fundusze dostępne dla wierzycieli.
Szczególnie ostrożnie należy oceniać przedsiębiorstwa, których majątek składa się głównie z:
- rozpoczętych kontraktów,
- robót w toku,
- zapasów wymagających dalszego przetworzenia,
- należności możliwych do uzyskania dopiero po wykonaniu świadczenia,
- składników, których sprzedaż może powodować istotne skutki podatkowe.
W takich przypadkach nominalna wartość aktywów może bardzo różnić się od kwoty rzeczywiście dostępnej w postępowaniu.
Podsumowanie
Brak środków potrzebnych do przeprowadzenia postępowania może prowadzić do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 ust. 1 Prawa upadłościowego. Ocena staje się jednak bardziej złożona, gdy majątek formalnie wystarcza na podstawowe koszty, lecz jego wykorzystanie wygeneruje dodatkowe zobowiązania podatkowe.
Najważniejsze są cztery zasady:
- nie każdy podatek powstały po ogłoszeniu upadłości należy automatycznie do tej samej kategorii zobowiązań;
- VAT bezpośrednio związany z działaniami syndyka podejmowanymi w ramach zarządu lub likwidacji masy może być kwalifikowany jako koszt postępowania;
- zaliczka wierzycieli z art. 232 ust. 1 może służyć pokrywaniu kosztów postępowania, ale nie jest źródłem finansowania wszystkich zobowiązań masy;
- postępowanie upadłościowe powinno zachować ekonomiczny sens z punktu widzenia zaspokojenia wierzycieli, a nie służyć wyłącznie finansowaniu kosztów powstających wskutek jego prowadzenia.
Dlatego przed ogłoszeniem upadłości trzeba analizować nie tylko to, ile dłużnik ma majątku, lecz także to, ile tego majątku rzeczywiście pozostanie po przeprowadzeniu wszystkich czynności koniecznych do jego spieniężenia.
Podstawa prawna
- art. 13 ust. 1 – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe,
- art. 98 ust. 1–1a – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe,
- art. 230 ust. 1–2 – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe,
- art. 232 ust. 1–2 – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe,
- art. 343 ust. 1–1a – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe.
Aktualny tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 913.
Tematy porad zawartych w poradniku
- brak majątku na koszty upadłości
- VAT po ogłoszeniu upadłości
- koszty postępowania upadłościowego
- zaliczka wierzycieli na koszty upadłości
- oddalenie wniosku o upadłość