W polskim systemie prawnym przedsiębiorcy podlegają szczególnym wymogom dotyczącym staranności przy wykonywaniu działalności gospodarczej. Oznacza to, że ich działania oceniane są według surowszych kryteriów niż w przypadku osób fizycznych, które podejmują czynności w sferze prywatnej. Zasada ta, zwana zasadą profesjonalizmu przedsiębiorców, stanowi fundament obrotu gospodarczego i wpływa na interpretację wielu przepisów prawa cywilnego.
Czym jest zasada profesjonalizmu przedsiębiorców?
W dawnym Kodeksie handlowym obowiązywała reguła, zgodnie z którą kupiec musiał działać z należytą starannością, czyli „sumiennie i rzetelnie” (art. 501 k.h.). Po wejściu w życie Kodeksu cywilnego regulacja ta została przeniesiona, ale rozszerzona i dostosowana do nowych realiów gospodarczych.
Obecnie miernik należytej staranności określa Kodeks cywilny:
- „Dłużnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju” – art. 355 § 1 k.c.
- „Należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności” – art. 355 § 2 k.c.
W praktyce oznacza to, że:
- od przedsiębiorcy oczekuje się więcej niż od konsumenta,
- musi on działać w sposób rzetelny, przewidujący i fachowy,
- powinien wykazywać się wiedzą branżową i doświadczeniem.
Obrót profesjonalny – jednostronny i obustronny
Prawo handlowe posługuje się pojęciem obrotu profesjonalnego. W zależności od stron umowy wyróżniamy:
- obrót jednostronnie profesjonalny – gdy po jednej stronie występuje przedsiębiorca, a po drugiej konsument,
- obrót obustronnie profesjonalny – gdy obie strony są przedsiębiorcami.
W pierwszym przypadku większa ochrona prawna przysługuje konsumentowi. W drugim – obie strony muszą działać z należytą starannością właściwą profesjonalistom.
Przykład zastosowania zasady profesjonalizmu
Pani Anna prowadzi firmę budowlaną w Krakowie. Zawiera umowę z panem Markiem, właścicielem hurtowni materiałów budowlanych. Hurtownia dostarczyła wadliwą partię cementu, co spowodowało opóźnienia na budowie.
- Gdyby klientem hurtowni był zwykły konsument budujący dom dla siebie, ocena odpowiedzialności sprzedawcy mogłaby być łagodniejsza.
- Jednakże wobec pani Anny, jako przedsiębiorcy, stosuje się surowszy standard – od hurtowni wymaga się profesjonalizmu, rzetelnej kontroli jakości i przewidywania skutków ewentualnych uchybień.
To właśnie przykład obrotu obustronnie profesjonalnego, gdzie obie strony muszą działać na wyższym poziomie staranności.
Przejawy zasady profesjonalizmu w przepisach prawa
Zasada profesjonalizmu przedsiębiorców znajduje odzwierciedlenie w wielu regulacjach Kodeksu cywilnego, m.in.:
- art. 661 § 2 i 3 k.c. – odpowiedzialność sprzedawcy za wady rzeczy,
- art. 358¹ § 4 k.c. – waloryzacja świadczeń pieniężnych,
- art. 435 k.c. – odpowiedzialność prowadzącego przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody,
- art. 563 k.c. – obowiązek zbadania rzeczy i zgłoszenia wad,
- art. 567 § 2 k.c. – obowiązki kupującego przy wymianie rzeczy.
Wszystkie te przepisy wskazują, że od przedsiębiorcy oczekuje się szczególnej rzetelności i fachowości.
Relacja z zasadą ochrony konsumenta
Zasada profesjonalizmu łączy się z ochroną konsumentów, którzy nie prowadzą działalności gospodarczej i nie mają specjalistycznej wiedzy. Ustawodawca świadomie wprowadza odmienny poziom wymagań:
- przedsiębiorcy – muszą działać profesjonalnie, ponoszą surowszą odpowiedzialność,
- konsumenci – korzystają z dodatkowych mechanizmów ochronnych (np. prawo odstąpienia od umowy zawartej na odległość, przedłużone terminy reklamacyjne).
Takie rozwiązanie ma zapewnić równowagę w obrocie prawnym, gdzie często spotykają się podmioty o nierównej pozycji.
Podstawa prawna
- art. 355 § 1 i § 2 – Kodeks cywilny
- art. 661 § 2 i 3 – Kodeks cywilny
- art. 358¹ § 4 – Kodeks cywilny
- art. 435 – Kodeks cywilny
- art. 563 – Kodeks cywilny
- art. 567 § 2 – Kodeks cywilny
- art. 9 – Prawo przedsiębiorców
Tematy porad zawartych w poradniku
- zasada profesjonalizmu przedsiębiorców w Kodeksie cywilnym
- należyta staranność przedsiębiorcy a odpowiedzialność prawna
- różnice między obrotem profesjonalnym a konsumenckim
- obowiązki przedsiębiorców w świetle prawa cywilnego