Postępowania dotyczące własności intelektualnej (prawa autorskiego, znaków towarowych, patentów czy wzorów przemysłowych) mają swoją specyfikę. Jednym z kluczowych zagadnień jest kwestia udziału pełnomocników – kto może reprezentować stronę, kiedy obowiązuje przymus adwokacko-radcowsko-rzecznikowski, a w jakich sytuacjach ustawodawca przewidział wyjątki. Poniżej przedstawiamy szczegółowe omówienie zasad.
Kto może być pełnomocnikiem w sprawach własności intelektualnej?
Zgodnie z art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, stronę w postępowaniu sądowym może reprezentować:
- adwokat lub radca prawny,
- w sprawach własności intelektualnej także rzecznik patentowy,
- w sprawach restrukturyzacyjnych i upadłościowych – również doradca restrukturyzacyjny,
- osoba zarządzająca majątkiem lub interesami strony,
- osoba w stałym stosunku zlecenia ze stroną, jeżeli sprawa wchodzi w zakres tego zlecenia,
- współuczestnik sporu,
- członkowie rodziny – małżonek, rodzeństwo, wstępni, zstępni oraz osoby w stosunku przysposobienia.
Dodatkowo, art. 87 § 2 k.p.c. przewiduje, że pełnomocnikiem osoby prawnej lub przedsiębiorcy może być również pracownik tej jednostki albo jej organu nadrzędnego.
📌 Przykład:
Firma z Gdyni prowadząca sklep internetowy znalazła się w sporze sądowym o naruszenie praw autorskich do zdjęć produktowych. Jako pełnomocnika może wybrać adwokata lub radcę prawnego, ale także rzecznika patentowego. Jeśli jednak firma zatrudnia prawnika na etacie, może on również wystąpić jako jej pełnomocnik procesowy.
Obowiązkowe zastępstwo profesjonalnych pełnomocników
Od 1 lipca 2020 r., na mocy nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, w sprawach własności intelektualnej obowiązuje przymus profesjonalnego zastępstwa (art. 872 § 1 k.p.c.). Oznacza to, że stronę musi reprezentować:
- adwokat,
- radca prawny,
- rzecznik patentowy (w sprawach własności przemysłowej).
Dodatkowo, w sprawach dotyczących projektów wynalazczych pełnomocnikiem twórcy może być również przedstawiciel organizacji, której celem statutowym jest wspieranie ochrony własności przemysłowej (art. 872 § 4 k.p.c.).
Obowiązkowe zastępstwo obejmuje nie tylko proces główny, ale także postępowania szczególne, np.:
- o zabezpieczenie środka dowodowego,
- o wyjawienie lub wydanie środka dowodowego,
- o wezwanie do udzielenia informacji.
Plusy i minusy obowiązkowego zastępstwa
✔ Usprawnia postępowanie i poprawia jakość zgłaszanych roszczeń.
✖ Zmusza strony do ponoszenia kosztów obsługi prawnej nawet w prostych sprawach, co budzi kontrowersje w doktrynie.
Wyjątki od obowiązkowego zastępstwa
Przepisy przewidują trzy sytuacje, w których nie ma obowiązku korzystania z adwokata, radcy prawnego czy rzecznika patentowego (art. 872 § 2 i 3 k.p.c.):
- Niska wartość przedmiotu sporu
Jeśli wartość przedmiotu sporu lub zaskarżenia nie przekracza 20 000 zł, a roszczenie ma charakter wyłącznie majątkowy – zastępstwo nie jest obowiązkowe.
⚠️ Uwaga: Jeżeli w pozwie oprócz roszczenia majątkowego pojawiają się także roszczenia niemajątkowe (np. żądanie zaniechania naruszeń), to przymus obowiązuje w całości. - Zwolnienie przez sąd
Sąd może – na wniosek strony lub z urzędu – zwolnić stronę z obowiązkowego zastępstwa, jeśli sprawa jest nieskomplikowana albo strona ma wystarczające kompetencje, aby samodzielnie prowadzić postępowanie. Decyzja leży wyłącznie w gestii sądu. - Szczególne sytuacje proceduralne
Nie ma obowiązku profesjonalnego zastępstwa w postępowaniu o:- zwolnienie od kosztów sądowych,
- ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Przymus adwokacko-radcowsko-rzecznikowski przed Sądem Najwyższym
Postępowania przed Sądem Najwyższym cechuje bezwzględny przymus profesjonalnego pełnomocnika (art. 871 § 1 k.p.c.). Obejmuje to:
- sporządzanie skarg kasacyjnych i innych środków zaskarżenia,
- przygotowywanie odpowiedzi na skargi,
- udział w posiedzeniach i rozprawach,
- wszystkie inne czynności procesowe.
Wyjątki od przymusu przed SN
- Przedmiotowe – przymus nie dotyczy m.in. postępowań o:
- zwolnienie od kosztów sądowych,
- ustanowienie pełnomocnika z urzędu,
- cofnięcie skargi kasacyjnej lub skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku (art. 398²¹ k.p.c., art. 424¹² k.p.c.).
- Podmiotowe – przymus nie obowiązuje, gdy stroną lub jej pełnomocnikiem jest:
- sędzia, prokurator, notariusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych,
- adwokat, radca prawny, radca Prokuratorii Generalnej RP,
- w sprawach własności intelektualnej także rzecznik patentowy,
- Prokuratoria Generalna RP – gdy reprezentuje Skarb Państwa lub państwową osobę prawną (art. 871 § 2 i 3 k.p.c.).
📌 Przykład:
Twórca z Krakowa składa skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego w sprawie naruszenia praw autorskich do jego książki. Musi skorzystać z usług profesjonalnego pełnomocnika. Wyjątkiem byłaby sytuacja, gdy sam jest adwokatem albo profesorem prawa – wtedy mógłby reprezentować się osobiście.
Podstawa prawna
- art. 87 § 1–2 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 871 § 1–3 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 872 § 1–4 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 398²¹ k.p.c.
- art. 424¹² k.p.c.
Tematy porad zawartych w poradniku
- pełnomocnicy w sprawach własności intelektualnej
- obowiązkowe zastępstwo procesowe w sprawach IP
- wyjątki od przymusu adwokacko-radcowsko-rzecznikowskiego
- reprezentacja stron przed Sądem Najwyższym