Postępowanie o unieważnienie prawa własności przemysłowej (np. patentu, prawa ochronnego na znak towarowy, prawa z rejestracji wzoru przemysłowego czy topografii) prowadzone jest przed Urzędem Patentowym RP w trybie spornym. Może zostać wszczęte na wniosek każdego podmiotu, a jego celem jest wyeliminowanie z obrotu praw, które zostały udzielone niesłusznie lub nie spełniały wymogów ustawowych.
W tej części poradnika omówimy wniosek o unieważnienie prawa – jego formę, treść oraz wymagane elementy.
Wniosek o unieważnienie prawa – kto i kiedy może go złożyć?
Podstawą wszczęcia postępowania o unieważnienie prawa jest wniosek. Zgodnie z art. 255¹ ust. 1–2 ustawy – Prawo własności przemysłowej (p.w.p.),:
„Wszczęcie postępowania o unieważnienie na wniosek nie jest ograniczone terminem, co oznacza, że wniosek może być zgłoszony w każdym czasie, po uprawomocnieniu się decyzji o udzieleniu prawa wyłącznego.”
Oznacza to, że nawet wiele lat po uzyskaniu patentu czy prawa ochronnego, możliwe jest złożenie wniosku o jego unieważnienie. Nie istnieje bowiem instytucja przedawnienia w tym zakresie.
📌 Forma wniosku:
- musi być złożony pisemnie,
- podlega opłacie urzędowej, bez której nie zostanie rozpatrzony.
Treść wniosku o unieważnienie prawa
Ustawa szczegółowo określa elementy, jakie powinien zawierać taki wniosek. Zgodnie z art. 255¹ ust. 3 p.w.p., należy wskazać:
- oznaczenie stron postępowania oraz ich adresy,
- krótkie przedstawienie sprawy,
- wyraźnie sformułowane żądanie (np. unieważnienie prawa w całości lub w części),
- podstawę prawną wniosku,
- wskazanie środków dowodowych,
- podpis wnioskodawcy i datę.
Do wniosku należy dołączyć określone dokumenty (art. 255¹ ust. 4 p.w.p.):
✔ pełnomocnictwo – jeśli wnioskodawca działa przez pełnomocnika,
✔ odpisy wniosku w liczbie odpowiadającej liczbie stron postępowania,
✔ dowód uiszczenia opłaty.
⚠️ Ważne: Urząd Patentowy rozpoznaje sprawę wyłącznie w granicach wskazanych przez wnioskodawcę – jest związany zarówno treścią żądania, jak i podstawą prawną. Może orzec o unieważnieniu prawa w całości albo w części, ale nigdy w szerszym zakresie niż we wniosku.
Przykład praktyczny
Pani Anna Nowicka, prowadząca firmę projektową w Poznaniu, zauważyła, że udzielony w 2019 r. patent jednej z konkurencyjnych spółek dotyczy rozwiązania, które było już wcześniej opisane w publicznie dostępnej publikacji naukowej. W 2024 r. złożyła wniosek do Urzędu Patentowego o unieważnienie tego patentu.
Wniosek zawierał: oznaczenie stron, opis sprawy, żądanie unieważnienia patentu w całości, powołanie się na art. 89 ust. 1 p.w.p. oraz załączone dowody w postaci kopii publikacji naukowej. Urząd Patentowy, związany zakresem wniosku, rozpozna sprawę w granicach przedstawionych żądań i podstawy prawnej.
Legitymacja czynna do złożenia wniosku o unieważnienie prawa
W przeszłości, aby wystąpić z wnioskiem o unieważnienie prawa własności przemysłowej, należało wykazać interes prawny. Obecnie – po nowelizacji ustawy – w większości przypadków nie ma już takiego wymogu.
Zgodnie z przepisami legitymację czynną posiadają:
- Każdy podmiot – co oznacza, że nie trzeba wykazywać interesu prawnego (wyjątek: oznaczenia geograficzne, art. 191 p.w.p.).
- Prokurator Generalny RP lub Prezes Urzędu Patentowego – mogą złożyć wniosek w interesie publicznym albo przystąpić do toczącego się postępowania.
Legitymacja czynna w sprawach o unieważnienie znaku towarowego
W przypadku znaków towarowych sytuacja jest bardziej złożona:
- Bezwzględne przeszkody rejestracji (art. 129¹ p.w.p.):
każdy może wystąpić z wnioskiem o unieważnienie prawa ochronnego – działa tu tzw. actio popularis. - Względne przeszkody rejestracji (art. 132¹ ust. 1–3 p.w.p.):
wniosek może złożyć wyłącznie uprawniony z wcześniejszego prawa, np. właściciel wcześniejszego znaku towarowego czy prawa autorskiego (art. 164 ust. 2 p.w.p.). - Interes publiczny:
Prokurator Generalny RP oraz Prezes UP mogą wystąpić z wnioskiem lub przyłączyć się do sprawy (art. 167 p.w.p.).
📌 Przykład:
Pan Krzysztof Lewandowski prowadzi firmę obuwniczą i zauważa, że konkurent zarejestrował znak towarowy, który zawiera oznaczenie opisowe („Super Skóra”), co stanowi bezwzględną przeszkodę rejestracji. Ponieważ mamy do czynienia z przeszkodą bezwzględną, każdy – w tym pan Krzysztof – może wystąpić z wnioskiem o unieważnienie prawa ochronnego, nawet bez wykazywania interesu prawnego.
Legitymacja czynna w sprawach o unieważnienie patentu, wzoru użytkowego, wzoru przemysłowego i topografii
Do 2020 r. wnioskodawca musiał wykazać interes prawny. Sytuacja zmieniła się na mocy ustawy z 16 października 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo własności przemysłowej oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2309).
Nowelizacja weszła w życie 27 lutego 2020 r. i zlikwidowała wymóg interesu prawnego. Zmieniono m.in. art. 89 ust. 1 p.w.p., który dotyczył unieważnienia patentów, a także przepisy stosowane odpowiednio do innych praw:
- art. 100 ust. 1 p.w.p. – wzory użytkowe,
- art. 117 ust. 1 p.w.p. – wzory przemysłowe,
- art. 221 ust. 1 p.w.p. – topografie układów scalonych.
Od tego momentu wniosek o unieważnienie tych praw może złożyć każdy, a dodatkowo uprawnienia takie mają również:
✔ Prokurator Generalny RP,
✔ Prezes Urzędu Patentowego – działając w interesie publicznym.
📌 Przykład:
Spółka GreenLight SA dowiaduje się, że konkurent uzyskał patent na technologię, która w rzeczywistości nie spełnia kryterium nowości. Nawet jeśli GreenLight nie korzysta bezpośrednio z tej technologii, może złożyć wniosek o unieważnienie – bez potrzeby udowadniania interesu prawnego.
Decyzje Urzędu Patentowego w postępowaniu o unieważnienie prawa
Co do zasady sprawy o unieważnienie praw własności przemysłowej rozpoznawane są przez Urząd Patentowy RP na rozprawach. Jednak w niektórych przypadkach możliwe jest orzekanie na posiedzeniach niejawnych.
Orzekanie na posiedzeniach niejawnych
Na podstawie art. 255³ ust. 2 p.w.p. Urząd Patentowy może wyjątkowo rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym w przypadkach dotyczących:
- umorzenia postępowania wskutek nieuzupełnienia braków formalnych wniosku o unieważnienie lub przywrócenia terminu do ich uzupełnienia (art. 255¹ ust. 6 p.w.p.),
- braku właściwości Urzędu Patentowego do rozpatrzenia sprawy w trybie spornym (art. 255⁴ ust. 1 p.w.p.),
- wyłączenia jawności rozprawy (art. 255⁵ ust. 2 p.w.p.),
- sprostowania lub uzupełnienia protokołu z rozprawy (art. 255⁶ ust. 3 p.w.p.).
📌 Warto wiedzieć, że w założeniach do nowego projektu ustawy – Prawo własności przemysłowej (projekt nr UD263) przewiduje się zmianę zasad: zamiast rozpraw, większość spraw ma być rozstrzygana właśnie na posiedzeniach niejawnych.
Możliwe rozstrzygnięcia w sprawie o unieważnienie prawa
Po przeprowadzeniu postępowania spornego Urząd Patentowy wydaje jedną z dwóch decyzji:
- Decyzję o unieważnieniu prawa – w całości lub w części,
- Decyzję o oddaleniu wniosku.
⚠️ Urząd Patentowy jest związany żądaniem i podstawą prawną wskazaną przez wnioskodawcę. Nie może unieważnić prawa w szerszym zakresie, niż wynika to z wniosku.
Natomiast możliwe jest unieważnienie prawa wężej – czyli tylko w części – jeżeli materiał dowodowy wskazuje na taką konieczność.
Takie stanowisko potwierdził także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 czerwca 2009 r., II GSK 978/08 (LEX nr 563513).
Przykład praktyczny
Spółka SolarTech SA wniosła o unieważnienie patentu konkurencyjnej firmy EkoEnergia sp. z o.o. w zakresie całego zgłoszonego rozwiązania dotyczącego paneli fotowoltaicznych.
W toku postępowania Urząd Patentowy ustalił, że część zgłoszonych rozwiązań rzeczywiście była już wcześniej znana (brak nowości), ale inne elementy spełniały kryteria patentowe. W efekcie wydano decyzję o częściowym unieważnieniu patentu.
Dzięki temu EkoEnergia straciła wyłączność w odniesieniu do części technologii, ale nadal zachowała ochronę w zakresie pozostałych rozwiązań.
Charakter prawny decyzji o unieważnieniu prawa
Decyzja Urzędu Patentowego o unieważnieniu prawa własności przemysłowej ma charakter konstytutywny. Oznacza to, że jej skutkiem jest zmiana stanu prawnego – prawo przestaje istnieć na mocy tej decyzji, a nie automatycznie z mocy ustawy.
Skutki wsteczne decyzji – zasada ex tunc
Decyzja o unieważnieniu działa z mocą wsteczną (ex tunc). Oznacza to, że:
- unieważnione prawo traktowane jest tak, jakby nigdy nie powstało,
- wywołuje skutki od dnia udzielenia prawa (a nie od dnia decyzji o unieważnieniu),
- do czasu wydania decyzji o unieważnieniu, wcześniejsza decyzja o udzieleniu prawa pozostaje w mocy i wywołuje skutki prawne.
⚠️ Innymi słowy – prawo formalnie istnieje do momentu wydania decyzji o unieważnieniu, ale po jej wydaniu uznaje się, że prawo to od samego początku było niebyłe.
Praktyczne konsekwencje unieważnienia prawa
Skutki decyzji o unieważnieniu mogą być bardzo poważne – zarówno dla przedsiębiorcy, który utracił swoje prawo, jak i dla podmiotów, które w tym czasie zdążyły z niego korzystać.
Może to oznaczać m.in.:
- utratę wyłączności na korzystanie z wynalazku, wzoru użytkowego czy znaku towarowego,
- brak możliwości dochodzenia roszczeń na podstawie unieważnionego prawa,
- możliwość żądania zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie umów licencyjnych (np. opłat licencyjnych),
- konieczność zmiany strategii biznesowej i wprowadzenia nowych rozwiązań rynkowych.
Przykład praktyczny
Spółka BioPharma SA uzyskała w 2017 r. patent na innowacyjny lek ziołowy. Na podstawie tego patentu pobierała od innych producentów opłaty licencyjne.
W 2022 r. konkurencyjna firma HerbalMed sp. z o.o. złożyła wniosek o unieważnienie patentu, powołując się na wcześniejsze publikacje medyczne opisujące identyczne rozwiązanie.
Po kilku miesiącach postępowania Urząd Patentowy wydał decyzję o unieważnieniu patentu w całości. W praktyce oznacza to, że uznaje się, iż patent BioPharma nigdy nie istniał.
W konsekwencji licencjobiorcy mogą żądać zwrotu zapłaconych opłat licencyjnych, a BioPharma traci ochronę wyłączną i przewagę konkurencyjną na rynku.
Podstawa prawna
- art. 191 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 89 ust. 1 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 100 ust. 1 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 117 ust. 1 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 129¹ – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 132¹ ust. 1–3 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 164 ust. 2 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 167 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 221 ust. 1 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255¹ ust. 1–4 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255¹ ust. 6 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255³ ust. 2 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255⁴ ust. 1 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255⁵ ust. 2 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 255⁶ ust. 3 – ustawa Prawo własności przemysłowej
Tematy porad zawartych w poradniku
- wniosek o unieważnienie prawa w Urzędzie Patentowym
- legitymacja do złożenia wniosku o unieważnienie patentu
- unieważnienie prawa ochronnego na znak towarowy
- decyzje Urzędu Patentowego w postępowaniu spornym
- skutki prawne unieważnienia patentu