Prawa własności przemysłowej, takie jak patenty, mogą być nie tylko sprzedawane czy licencjonowane, ale także obciążane ograniczonymi prawami rzeczowymi. W praktyce oznacza to, że mogą stanowić zabezpieczenie wierzytelności (zastaw) albo być oddane do korzystania w ramach użytkowania.
Poniżej wyjaśniam, jak wygląda ustanowienie użytkowania na patencie i licencji, jakie są prawa i obowiązki użytkownika oraz jakie skutki ma wpis do rejestru.
Użytkowanie na patencie
Podstawa prawna
Zgodnie z „art. 265 k.c. przedmiotem użytkowania mogą być prawa, przy czym do użytkowania praw stosuje się odpowiednio przepisy o użytkowaniu rzeczy”.
Dodatkowo, „do ustanowienia użytkowania na prawie stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa” (art. 265 § 3 k.c.). Oznacza to, że użytkowanie patentu może ustanowić jedynie uprawniony z patentu (art. 67 ust. 1 p.w.p.).
Czym jest użytkowanie patentu?
Użytkowanie oznacza, że prawo do korzystania z wynalazku znajduje się w wyłącznej dyspozycji użytkownika.
- Uprawnienia użytkownika – może korzystać z wynalazku i pobierać pożytki (np. opłaty licencyjne).
- Obowiązki użytkownika – musi działać zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki oraz ponosić ciężary publiczne, w tym opłaty okresowe za utrzymanie ochrony (art. 258 w zw. z art. 265 § 2 k.c.).
- Dodatkowy obowiązek – użytkownik powinien niezwłocznie informować właściciela o roszczeniach osób trzecich wobec obciążonego prawa (art. 261 w zw. z art. 265 § 2 k.c.).
⚠️ Skutkiem ustanowienia użytkowania jest ograniczenie praw właściciela patentu – nie może on korzystać z wynalazku, udzielać licencji ani ustanawiać dalszego użytkowania.
Forma ustanowienia i rejestracja użytkowania
Aby ustanowić użytkowanie na patencie, trzeba spełnić dwa warunki:
- Forma pisemna pod rygorem nieważności,
- Wpis do rejestru patentowego (art. 67 ust. 2 i 3 p.w.p.).
Wniosek o wpis mogą złożyć zarówno właściciel patentu, jak i użytkownik. Nie wyklucza się też interesu innych osób (np. kontrahenta), aby prawo użytkowania zostało ujawnione w rejestrze.
➡️ Użytkowanie jest niezbywalne i wygasa najpóźniej w chwili śmierci użytkownika.
Użytkowanie na licencji
Użytkowanie można ustanowić nie tylko na patencie, ale również na licencji, która jest prawem majątkowym.
- Do ustanowienia użytkowania na licencji konieczna jest zgoda licencjodawcy.
- Użytkowanie wygasa wraz z zakończeniem umowy licencyjnej.
- Zgodnie z „art. 253 § 1 k.c. zakres użytkowania można ograniczyć przez wyłączenie oznaczonych pożytków prawa”. Może to oznaczać, że użytkownikowi nie przysługują wszystkie pożytki – np. tylko część opłat licencyjnych z wybranych umów.
📄 Przykład:
Pan Jan Malicki posiada patent na nowy typ energooszczędnego silnika elektrycznego. Ustanowił użytkowanie tego patentu na rzecz firmy EcoDrive Sp. z o.o.. Firma może korzystać z wynalazku i pobierać opłaty z zawartych licencji, ale jest zobowiązana do opłacania corocznych należności w Urzędzie Patentowym. W tym czasie pan Malicki nie może udzielać kolejnych licencji ani sam wykorzystywać wynalazku.
Zastaw zwykły na patencie
Na czym polega zastaw?
Zastaw to ograniczone prawo rzeczowe, które służy zabezpieczeniu wierzytelności. Dzięki niemu wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z obciążonego prawa (np. patentu) z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela.
Podstawą prawną jest „art. 306 w zw. z art. 327 i 328 k.c.”.
Oznacza to, że:
- zastaw może być ustanowiony nie tylko na rzeczach ruchomych, ale także na prawach, jeżeli są zbywalne (art. 327 k.c.),
- może zabezpieczać również wierzytelności przyszłe lub warunkowe,
- obejmuje roszczenia związane z wierzytelnością zabezpieczoną, np. o odsetki, odszkodowania za niewykonanie umowy, zwrot nakładów czy koszty dochodzenia wierzytelności.
Skutki ustanowienia zastawu zwykłego na patencie
W momencie ustanowienia zastawu zwykłego:
- Zastawca (właściciel patentu) – nadal ma prawo korzystać z wynalazku i zawierać umowy dotyczące patentu (np. udzielać licencji).
- Zastawnik (wierzyciel) – co do zasady nie może samodzielnie eksploatować patentu. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy uprawnienie takie zostało przewidziane w umowie zastawniczej.
- Uprawnienia zastawnika – przysługuje mu prawo dokonywania tzw. czynności zachowawczych (art. 330 k.c.), czyli np. opłacania należnych opłat okresowych za utrzymanie patentu, a także występowania przeciwko osobom naruszającym prawo wyłączne.
Wpis zastawu zwykłego do rejestru
Wpis zastawu zwykłego do rejestru patentowego ma charakter fakultatywny – pełni tylko funkcję informacyjną.
➡️ Jednak wpis jest konieczny, aby zastawnik mógł skutecznie powoływać się na swoje prawa wobec osób trzecich.
Innymi słowy – sam zastaw powstaje z chwilą zawarcia umowy zastawniczej, ale aby zastawnik był chroniony wobec osób spoza stosunku zastawniczego, musi dopilnować ujawnienia zastawu w rejestrze patentowym.
📄 Przykład:
Spółka NanoTech Sp. z o.o. posiada patent na nowoczesny materiał izolacyjny. W celu zabezpieczenia kredytu w wysokości 2 mln zł ustanowiła na tym patencie zastaw zwykły na rzecz banku. Bank nie korzysta z wynalazku, ale ma prawo kontrolować sytuację i w razie potrzeby sam opłacać należności za utrzymanie patentu. Aby chronić swoje prawa wobec ewentualnych nabywców patentu, bank złożył wniosek o wpis zastawu do rejestru patentowego.
Zastaw rejestrowy na patencie
Czym różni się zastaw rejestrowy od zwykłego?
Podstawowa różnica polega na tym, że zastaw rejestrowy powstaje dopiero z chwilą wpisu do rejestru zastawów i wymaga zawarcia pisemnej umowy zastawniczej. Jest więc bardziej sformalizowany niż zastaw zwykły i daje wierzycielowi szersze możliwości zabezpieczenia.
Podstawą prawną są przepisy ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.
Jak ustanowić zastaw rejestrowy na patencie?
Zgodnie z „art. 2 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów”:
- ustanowienie zastawu wymaga zawarcia umowy zastawniczej pomiędzy osobą uprawnioną do rozporządzania patentem (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem),
- konieczny jest wpis do rejestru zastawów – wpis ma charakter konstytutywny, co oznacza, że zastaw rejestrowy powstaje dopiero z chwilą wpisu.
Wpis do rejestru i rola Urzędu Patentowego
W przypadku zastawu rejestrowego obowiązuje dodatkowa procedura związana z rejestrem patentowym:
- Po wpisie zastawu rejestrowego do rejestru zastawów, sąd niezwłocznie przesyła do organu prowadzącego rejestr prawa własności przemysłowej (czyli Urzędu Patentowego RP) odpis postanowienia wraz z numerem pozycji rejestru (art. 41a ustawy).
- Wpis do rejestru patentowego ma wyłącznie charakter informacyjny – zastaw powstaje już wcześniej, w momencie wpisu do rejestru zastawów.
- Ujawnienie zastawu w rejestrze patentowym odbywa się z urzędu – ani zastawca, ani zastawnik nie muszą składać dodatkowego wniosku.
Zgodnie z „art. 67 ust. 4 p.w.p.” ustanowienie zastawu rejestrowego na patencie jest skuteczne z chwilą wpisu do rejestru zastawów.
Kto korzysta z wynalazku w czasie trwania zastawu?
- Zastawca (właściciel patentu) – zachowuje prawo do korzystania z wynalazku.
- Zastawnik (wierzyciel) – nabywa prawa zabezpieczające i ochronne, np. pierwszeństwo zaspokojenia swojej wierzytelności z obciążonego patentu, ale co do zasady nie eksploatuje wynalazku.
📄 Przykład:
Spółka BioMedTech S.A. opracowała innowacyjny lek i uzyskała patent. Aby sfinansować dalsze badania, zaciągnęła kredyt w wysokości 10 mln zł. Zabezpieczeniem była umowa zastawu rejestrowego na patencie, którą podpisano z bankiem. Po dokonaniu wpisu do rejestru zastawów, sąd przesłał informację do Urzędu Patentowego RP i tam ujawniono zastaw w rejestrze patentowym. Spółka nadal korzysta z patentu i rozwija badania, ale bank ma pierwszeństwo zaspokojenia swoich roszczeń w razie niewypłacalności dłużnika.
Podstawa prawna
- art. 253 § 1, art. 258, art. 261, art. 265 k.c. – Kodeks cywilny
- art. 306, art. 327, art. 328, art. 330 k.c. – Kodeks cywilny
- art. 67 ust. 1–4 – Prawo własności przemysłowej
- art. 2, art. 41a – ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów
Tematy porad zawartych w poradniku
- użytkowanie na patencie i licencji – zasady ustanowienia i skutki
- zastaw zwykły na patencie – prawa i obowiązki stron
- zastaw rejestrowy na patencie – procedura i skuteczność wpisu
- rejestr patentowy a zabezpieczenie wierzytelności