Prawo z rejestracji wzoru przemysłowego daje właścicielowi wyłączne prawo korzystania z chronionego wzoru w obrocie gospodarczym. Jednak ochrona ta nie jest wieczna – w pewnych sytuacjach może dojść do jej ustania. Wówczas wzór przechodzi do tzw. domeny publicznej, co oznacza, że każdy może z niego korzystać w ramach swobody przemysłowej, oczywiście w granicach prawa oraz zasad współżycia społecznego.
W praktyce do ustania prawa z rejestracji wzoru przemysłowego dochodzi poprzez:
- unieważnienie prawa z rejestracji,
- wygaśnięcie prawa z rejestracji.
W tej części poradnika zajmujemy się szczegółowo pierwszym z tych przypadków, czyli unieważnieniem prawa z rejestracji wzoru przemysłowego.
Podstawy unieważnienia prawa z rejestracji wzoru przemysłowego
Zgodnie z art. 89 ust. 1 w zw. z art. 117 ust. 1 ustawy – Prawo własności przemysłowej, unieważnienie prawa może nastąpić, jeżeli nie zostały spełnione ustawowe warunki jego uzyskania. Do najważniejszych przyczyn należą:
- Niespełnienie przesłanek ustawowych:
- wzór nie stanowi postaci wytworu lub jego części (art. 102 ust. 1–3 p.w.p.),
- brak nowości wzoru (art. 102 ust. 1 p.w.p.),
- brak indywidualnego charakteru (art. 102 ust. 1 p.w.p.),
- wzór wynika wyłącznie z funkcji technicznej lub stanowi jedynie połączenie mechaniczne (art. 107 ust. 1 p.w.p.),
- wzór jest sprzeczny z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami (art. 106 ust. 1 p.w.p.),
- wzór zawiera niedozwolone oznaczenia (art. 129¹ ust. 1 pkt 8–11 p.w.p.).
- Naruszenie praw osób trzecich – gdy korzystanie z chronionego wzoru narusza prawa osobiste lub majątkowe innych osób (art. 117 ust. 2 p.w.p.).
- Rejestracja przez osobę nieuprawnioną – jeżeli prawo z rejestracji zostało udzielone osobie, która nie miała do tego prawa (art. 74 w zw. z art. 118 ust. 1 p.w.p.).
⚖️ O unieważnieniu zawsze rozstrzyga Urząd Patentowy RP w trybie postępowania spornego. Urząd jest związany zakresem i podstawą wniosku o unieważnienie – może jednak orzec w sposób ograniczony, np. unieważniając prawo tylko w części.
Utrata nowości jako przyczyna unieważnienia
Jednym z najczęstszych powodów unieważnienia jest brak nowości wzoru.
Na czym polega ocena nowości?
- porównuje się wzór zgłoszony do ochrony z wcześniejszymi wzorami,
- nowość oznacza brak identyczności z innymi wzorami – przy czym różnice muszą być istotne, nie mogą sprowadzać się do drobiazgów,
- sama zmiana rozmiaru czy kolorystyki nie wystarcza, aby wzór uznać za nowy.
Warunki utraty nowości
Uznanie, że wzór nie jest nowy, wymaga spełnienia łącznie kilku przesłanek:
- publiczne udostępnienie identycznego wzoru przed datą pierwszeństwa zgłoszenia,
- wcześniejsze udostępnienie nastąpiło w sposób umożliwiający dotarcie do specjalistów w danej branży (np. poprzez wystawienie, stosowanie w praktyce, publikację),
- porównanie wykazuje brak istotnych różnic.
Jak bada się nowość wzoru?
Ocena polega na analizie dokumentacji zgłoszeniowej i zestawieniu jej z wcześniejszymi wzorami. Zasadnicze znaczenie ma ogólne wrażenie wywierane na odbiorcy, a nie zapamiętane szczegóły.
Przykład praktyczny:
Firma DecoHome z Gdańska zgłosiła do rejestracji wzór lampy stojącej o charakterystycznej formie abażura. Okazało się jednak, że identyczna lampa była prezentowana rok wcześniej na międzynarodowych targach w Paryżu. Urząd Patentowy może w takim przypadku unieważnić rejestrację ze względu na brak nowości.
Brak indywidualnego charakteru jako przyczyna unieważnienia
Kolejną przesłanką unieważnienia prawa z rejestracji wzoru przemysłowego jest brak indywidualnego charakteru.
Na czym polega ocena indywidualnego charakteru?
Zgodnie z art. 104 ust. 1–2 p.w.p., przy ocenie bierze się pod uwagę:
- ogólne wrażenie, jakie wzór wywiera na poinformowanym użytkowniku w porównaniu z wcześniejszymi wzorami,
- zakres swobody twórczej projektanta przy opracowywaniu wzoru – im większe ograniczenia (np. techniczne), tym mniejsza swoboda i mniejsze wymagania co do odmienności.
Metodologia oceny wg orzecznictwa europejskiego
Sądy unijne wypracowały czteroetapową procedurę badania:
- Określenie sektora produktów, w którym wzór jest stosowany.
- Zdefiniowanie poinformowanego użytkownika – osoby znającej produkty danej branży i zwracającej uwagę na szczegóły.
- Ustalenie zakresu swobody twórcy – im większe ograniczenia techniczne, tym mniej różnic potrzeba do uzyskania indywidualnego charakteru.
- Porównanie ogólnego wrażenia zakwestionowanego wzoru z wcześniejszymi – najlepiej w sposób bezpośredni.
Jak rozumieć brak indywidualnego charakteru?
Jeśli wzór wywołuje u poinformowanego użytkownika efekt „déjà vu”, czyli daje poczucie, że jest niemal taki sam jak wcześniejsze, to nie spełnia przesłanki indywidualnego charakteru. Różnice, które są zbyt subtelne lub niezauważalne, nie wystarczą.
Przykład praktyczny:
Projektant z Krakowa zgłosił wzór butów sportowych z ozdobnymi przeszyciami na cholewce. Urząd Patentowy ustalił, że w sprzedaży były już wcześniej niemal identyczne buty znanej marki, a przeszycia w zgłoszonym wzorze nie tworzyły nowego wrażenia estetycznego. Rejestracja została unieważniona z powodu braku indywidualnego charakteru.
Unieważnienie podmiotowe
Unieważnienie może nastąpić także ze względów podmiotowych – gdy prawo z rejestracji zostało udzielone osobie nieuprawnionej.
Podstawą jest tu art. 74 w zw. z art. 118 ust. 1 p.w.p., który znajduje odpowiednie zastosowanie także do wzorów przemysłowych.
Na czym polega unieważnienie podmiotowe?
- dotyczy sytuacji, gdy zgłoszenia dokonała osoba, która nie miała prawa do wzoru (np. pracownik zamiast pracodawcy, wspólnik bez zgody pozostałych itp.),
- w takim przypadku właściwy uprawniony może żądać:
- unieważnienia prawa przed Urzędem Patentowym,
- albo przeniesienia prawa na siebie w drodze postępowania sądowego (art. 284 pkt 11 p.w.p.).
Jakie są typowe formy przeniesienia prawa?
Prawo może być przeniesione w drodze umów prawa cywilnego, takich jak:
- umowa sprzedaży prawa,
- umowa zamiany,
- umowa darowizny.
Przykład praktyczny:
Pracownik studia projektowego w Poznaniu zgłosił do rejestracji wzór fotela, nad którym pracował w ramach obowiązków służbowych. Prawo powinno jednak przysługiwać pracodawcy – firmie projektowej. Pracodawca może więc wystąpić o unieważnienie rejestracji lub domagać się przeniesienia prawa na siebie.
Skutki unieważnienia prawa
Unieważnienie prawa z rejestracji wzoru przemysłowego jest jedną z form ustania ochrony i wywołuje skutek ex tunc – czyli od samego początku uważa się, że prawo nigdy nie istniało.
Konsekwencje unieważnienia:
- prawo do wzoru traktuje się tak, jakby nigdy nie zostało udzielone,
- wzór przechodzi do domeny publicznej,
- fakt unieważnienia zostaje odnotowany w rejestrze wzorów przemysłowych.
Wygaśnięcie prawa z rejestracji wzoru przemysłowego
Drugim sposobem ustania ochrony wzoru przemysłowego – obok unieważnienia – jest wygaśnięcie prawa z rejestracji. W tym przypadku prawo wygasa na przyszłość (ex nunc), a nie z mocą wsteczną jak przy unieważnieniu.
Kiedy dochodzi do wygaśnięcia prawa?
Zgodnie z ustawą – Prawo własności przemysłowej, prawo z rejestracji wzoru przemysłowego wygasa w następujących przypadkach:
- Upływ czasu ochrony – maksymalny okres ochrony wzoru przemysłowego wynosi 25 lat, liczonych od daty dokonania zgłoszenia. Ochrona przyznawana jest w pięcioletnich okresach, a każdorazowe jej przedłużenie wymaga złożenia wniosku i wniesienia odpowiedniej opłaty (art. 105 p.w.p.).
- Niedokonanie opłaty okresowej – jeżeli właściciel nie wniesie opłaty za kolejny pięcioletni okres ochrony, prawo wygasa automatycznie.
- Zrzeczenie się prawa przez właściciela – właściciel może złożyć oświadczenie o rezygnacji z prawa w całości lub w części (art. 90 p.w.p.). Jednak zrzeczenie się prawa jest nieskuteczne, jeśli na wzorze ustanowiono prawa osób trzecich (np. zastaw, licencję), a wierzyciele nie wyrazili zgody.
- Brak podtrzymywania prawa – w niektórych przypadkach prawo wygasa, gdy właściciel nie spełnia obowiązków wynikających z przepisów (np. nie przedłuża ochrony w wymaganym terminie).
Różnica między unieważnieniem a wygaśnięciem
- Unieważnienie → działa wstecz (ex tunc). Tak jakby prawo nigdy nie zostało przyznane.
- Wygaśnięcie → działa na przyszłość (ex nunc). Prawo przestaje obowiązywać dopiero od momentu wygaśnięcia.
Skutki wygaśnięcia prawa
Wygaśnięcie prawa oznacza, że od danego momentu każdy może swobodnie korzystać ze wzoru w działalności gospodarczej. Wzór staje się dobrem publicznym, a właściciel traci wyłączność jego ochrony.
Informacja o wygaśnięciu prawa zostaje ujawniona w rejestrze wzorów przemysłowych prowadzonym przez Urząd Patentowy RP.
Przykład praktyczny
Spółka NovaForm z Katowic uzyskała prawo ochronne na wzór biurka w 2000 r. Ochrona była regularnie przedłużana co pięć lat, aż do maksymalnego okresu 25 lat. W 2025 r. prawo wygasło z mocy prawa, ponieważ upłynął maksymalny dopuszczalny czas ochrony. Od tego momentu każdy producent może swobodnie wprowadzać na rynek meble o identycznym wzorze.
Podstawa prawna
- art. 74 – ustawa Prawo własności przemysłowej
- art. 89 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej
- art. 90 – Prawo własności przemysłowej
- art. 102 ust. 1–3 – Prawo własności przemysłowej
- art. 104 ust. 1–2 – Prawo własności przemysłowej
- art. 105 – Prawo własności przemysłowej
- art. 106 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej
- art. 107 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej
- art. 117 ust. 1–2 – Prawo własności przemysłowej
- art. 118 ust. 1 – Prawo własności przemysłowej
- art. 129¹ ust. 1 pkt 8–11 – Prawo własności przemysłowej
- art. 284 pkt 11 – Prawo własności przemysłowej
Tematy porad zawartych w artykule
- unieważnienie prawa z rejestracji wzoru przemysłowego
- wygaśnięcie prawa z rejestracji wzoru przemysłowego
- przesłanki unieważnienia wzoru przemysłowego
- skutki ustania prawa z rejestracji wzoru przemysłowego