Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym wprowadziła zupełnie nowy mechanizm ochrony wydawców prasy. Chodzi o tzw. prawo pokrewne wydawców prasy, które ma zabezpieczać rynek prasowy w erze cyfrowej.
Dyrektywa weszła w życie 6 czerwca 2019 r., a państwa członkowskie miały obowiązek jej wdrożenia do 7 czerwca 2021 r.. Polska do dziś nie przyjęła jednak przepisów implementujących ten obowiązek. Warto zaznaczyć, że ustanowienie prawa pokrewnego dla wydawców prasy ma charakter obligatoryjny – każde państwo członkowskie musi je wdrożyć.
Cel prawa pokrewnego wydawców prasy
Prawo pokrewne przewidziane w art. 15 dyrektywy 2019/790 ma przede wszystkim:
- chronić wydawców prasowych przed nieuprawnionym korzystaniem z ich treści w Internecie,
- zapewnić większą stabilność finansową sektora medialnego,
- zagwarantować obywatelom dostęp do rzetelnej i sprawdzonej informacji.
Jak podkreślono w motywie 55 dyrektywy, ustawodawca unijny dostrzegł, że wydawcy wnoszą znaczący wkład organizacyjny i finansowy w przygotowanie treści prasowych. W związku z tym należy im stworzyć prawne narzędzia ochrony, aby branża mogła się rozwijać i zapewniać społeczeństwu wartościowe informacje.
Kto korzysta z ochrony? – podmiot prawa pokrewnego
Zgodnie z dyrektywą, prawo pokrewne przysługuje wyłącznie tym wydawcom, którzy spełniają łącznie dwa warunki:
- posiadają siedzibę w państwie członkowskim UE,
- mają zarząd lub główne miejsce prowadzenia działalności na terytorium Unii.
Pojęcie „wydawcy” obejmuje nie tylko klasycznych właścicieli gazet i czasopism, ale również agencje prasowe oraz portale informacyjne, o ile publikują treści spełniające kryteria „publikacji prasowej”.
Co podlega ochronie? – publikacja prasowa
Dyrektywa wprowadza szczegółową definicję publikacji prasowej.
Zgodnie z art. 2 pkt 4 dyrektywy 2019/790:
„publikacja prasowa” oznacza zbiór złożony głównie z utworów literackich o charakterze dziennikarskim, mogący jednakże obejmować także inne utwory lub inne przedmioty objęte ochroną, który:
a) stanowi odrębną całość w ramach periodycznej lub regularnie aktualizowanej pod jednym tytułem publikacji, takiej jak gazeta lub czasopismo o tematyce ogólnej lub specjalistycznej;
b) ma na celu dostarczenie opinii społecznej informacji dotyczących aktualnych wiadomości lub innej tematyki; oraz
c) jest publikowany w dowolnym medium z inicjatywy dostawcy usług, na jego odpowiedzialność i pod jego kontrolą.
Przykłady publikacji prasowych chronionych prawem pokrewnym:
- gazety codzienne i tygodniki,
- miesięczniki branżowe i tematyczne,
- serwisy internetowe wydawców prasowych,
- portale informacyjne z własną redakcją,
- publikacje zawierające nie tylko artykuły, ale również zdjęcia, materiały wideo i grafiki.
Publikacje wyłączone z ochrony:
- czasopisma naukowe i akademickie,
- blogi prywatne i strony informacyjne, które nie są prowadzone z inicjatywy profesjonalnego wydawcy działającego na jego odpowiedzialność,
- treści, których ochrona autorska lub pokrewna już wygasła.
📌 Przykład praktyczny:
Wydawnictwo Press Europa Sp. z o.o. publikuje dziennik internetowy „Nowe Fakty”. Wszystkie artykuły, zdjęcia i materiały wideo zamieszczane w serwisie są objęte ochroną nowego prawa pokrewnego. Natomiast czasopismo naukowe „Przegląd Filozoficzny” nie jest publikacją prasową w rozumieniu dyrektywy – jego treści nie podlegają ochronie na podstawie art. 15.
Treść prawa pokrewnego wydawców prasy
Dyrektywa przewiduje, że państwa członkowskie muszą zapewnić wydawcom publikacji prasowych wyłączne prawo do decydowania o korzystaniu z ich treści.
Zgodnie z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2019/790, wydawcy otrzymują:
- prawo do zezwalania lub zakazywania zwielokrotniania publikacji prasowych – w całości lub w części, w dowolnej formie i za pomocą dowolnych środków,
- prawo do zezwalania lub zakazywania udostępniania treści publicznie online – w taki sposób, by każdy miał do nich dostęp w wybranym miejscu i czasie.
Co to oznacza w praktyce?
- serwisy internetowe nie mogą kopiować ani udostępniać publikacji prasowych bez zgody wydawcy,
- dotyczy to zwłaszcza platform agregujących treści i wyszukiwarek wiadomości, które pobierają i prezentują fragmenty artykułów.
Prawo to ma charakter wyłączny, co oznacza, że tylko wydawca może decydować, kto i w jaki sposób korzysta z jego publikacji prasowych online. Ochrona dotyczy sfery majątkowej (korzystania i eksploatacji treści), a nie dóbr osobistych.
📌 Przykład praktyczny:
Portal InfoHub automatycznie pobiera nagłówki i fragmenty artykułów z różnych dzienników i wyświetla je w formie agregatora. Jeśli fragmenty te przekraczają „bardzo krótkie cytaty”, a portal nie ma zgody wydawców, narusza ich wyłączne prawo.
Czas trwania prawa pokrewnego
Prawo pokrewne powstaje w chwili pierwszego opublikowania publikacji prasowej i obowiązuje przez 2 lata.
Jednak zgodnie z art. 15 ust. 4 dyrektywy 2019/790:
- okres ochrony liczony jest od 1 stycznia roku następującego po roku publikacji,
- prawo nie obejmuje publikacji opublikowanych przed 6 czerwca 2019 r.
📌 Przykład:
Artykuł wydrukowany w tygodniku „Głos Mazowsza” 10 września 2021 r. będzie chroniony do 31 grudnia 2023 r.
Wyłączenia spod ochrony
Unijny prawodawca, chcąc zachować równowagę między interesami wydawców a użytkowników Internetu, przewidział szereg wyłączeń. Prawo pokrewne nie obejmuje:
- prywatnego i niekomercyjnego korzystania z publikacji prasowych przez użytkowników indywidualnych (art. 15 ust. 1 zd. 2 dyrektywy).
- Jeśli ktoś zapisze artykuł na komputerze, by przeczytać go później – nie narusza prawa wydawcy.
- Niekomercyjne korzystanie oznacza np. sytuacje, gdy dana strona internetowa czerpie przychody wyłącznie z innej działalności, a publikacja prasowa jest jedynie dodatkiem o marginalnym znaczeniu.
- linkowania do artykułów prasowych (art. 15 ust. 1 zd. 3 dyrektywy).
- Sam link (odsyłacz) do treści nie narusza prawa pokrewnego.
- pojedynczych słów lub bardzo krótkich fragmentów publikacji prasowych (art. 15 ust. 1 zd. 4 dyrektywy).
- Cytowanie tytułu artykułu lub jednego zdania mieści się w dozwolonym zakresie.
- zwykłych faktów zawartych w publikacjach prasowych (motyw 57 dyrektywy).
- Informacja „Konferencja prasowa odbyła się 1 października w Warszawie” nie jest chroniona, ponieważ to zwykły fakt.
📌 Przykład praktyczny:
Studentka prawa udostępnia na Twitterze link do artykułu z „Gazety Biznesowej” i cytuje jego tytuł. Nie narusza prawa pokrewnego. Gdyby jednak skopiowała cały artykuł na swojego bloga – byłoby to już wkroczenie w wyłączne prawo wydawcy.
Podstawa prawna
- art. 2 pkt 4 – Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym
- art. 15 ust. 1 – Dyrektywa 2019/790
- art. 15 ust. 4 – Dyrektywa 2019/790
Tematy porad zawartych w poradniku
- prawo pokrewne wydawców prasy dyrektywa 2019/790
- ochrona treści prasowych w Internecie
- prawa wydawców wobec platform cyfrowych
- publikacja prasowa a prawo autorskie
- wyłączenia z prawa pokrewnego wydawców