Plagiat to jedno z najpoważniejszych naruszeń prawa autorskiego. W polskim systemie prawnym może on prowadzić nie tylko do odpowiedzialności cywilnej, ale również karnej. Odpowiedzialność karną za przywłaszczenie autorstwa przewiduje art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W niniejszym poradniku omówimy, na czym polega przestępstwo plagiatu, jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby można było mówić o odpowiedzialności karnej, oraz jakie sankcje grożą sprawcom.
Odpowiedzialność karna za plagiat – podstawa prawna
Zgodnie z przepisem:
„kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3”
(art. 115 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Przestępstwo plagiatu może przybrać różne formy – zarówno bezpośredniego przypisania sobie cudzego autorstwa, jak i stworzenia błędnego przekonania u odbiorców co do twórcy dzieła.
Na czym polega przywłaszczenie autorstwa?
Przywłaszczenie oznacza bezprawne przypisanie sobie autorstwa dzieła lub artystycznego wykonania. Jest to czyn formalny – popełniony w momencie, gdy sprawca uzewnętrznia swoją wolę i przedstawia się jako autor.
Cechy charakterystyczne:
- musi to być działanie umyślne i świadome,
- sprawca działa z zamiarem bezpośrednim, czyli chce, aby inni uznali go za autora,
- nie jest wystarczające samo „godzenie się” na taki efekt – potrzebna jest świadoma chęć przywłaszczenia.
📄 Przykład:
Pani Katarzyna, studentka filologii, oddaje na zaliczenie pracę semestralną, którą w całości przepisała z bloga naukowego. Podaje się za autorkę, choć wie, że tekst nie jest jej autorstwa. W takim przypadku mamy do czynienia z przywłaszczeniem autorstwa i wypełnieniem znamion plagiatu.
Wprowadzenie w błąd co do autorstwa
Drugą formą czynu zabronionego jest wprowadzenie w błąd. Polega ono na stworzeniu fałszywego przekonania o tym, kto jest autorem dzieła. Może się to odbyć:
- przez działanie – np. podpisanie cudzego utworu swoim nazwiskiem,
- przez zaniechanie – np. brak wskazania prawdziwego autora w sytuacji, gdy odbiorcy naturalnie przypiszą autorstwo osobie prezentującej utwór.
W tym przypadku sprawca może działać nie tylko z zamiarem bezpośrednim, ale również z zamiarem ewentualnym – czyli godząc się na możliwość, że odbiorcy zostaną wprowadzeni w błąd.
📌 Ważne: W odróżnieniu od przywłaszczenia autorstwa, tutaj nie zawsze dochodzi do jawnego przypisania sobie cudzego dzieła. Wystarczy, że odbiorca zostaje pozostawiony w fałszywym przekonaniu co do autorstwa.
Sankcje za plagiat
Przestępstwo plagiatu zagrożone jest trzema rodzajami kar (stosowanymi alternatywnie):
- grzywną,
- karą ograniczenia wolności,
- karą pozbawienia wolności do 3 lat (art. 115 ust. 1 pr. aut.).
Przesłanki uznania czynu za plagiat
Aby można było mówić o odpowiedzialności karnej, muszą zostać spełnione konkretne warunki:
1. Naruszenie prawa do autorstwa
Plagiat dotyczy wyłącznie prawa osobistego, jakim jest „ojcostwo dzieła”. Naruszenie innych praw twórcy (np. prawa do integralności utworu) nie stanowi plagiatu.
2. Świadome przypisanie sobie cudzego autorstwa
Może ono mieć charakter:
- bezpośredni – wskazanie siebie jako autora,
- dorozumiany (per facta concludentia) – wywołanie u odbiorców błędnego wrażenia, że dana osoba jest twórcą.
⚠️ Nie stanowi plagiatu przypadkowe pominięcie nazwiska autora, o ile nie prowadzi ono do przypisania dzieła innej osobie.
3. Przywłaszczenie rezultatów cudzej pracy
Plagiat obejmuje nie tylko pojedyncze utwory, ale także dzieła zbiorowe czy wspólne. Może polegać np. na przypisaniu sobie autorstwa muzyki przez twórcę tekstu piosenki.
4. Niezależność od szkody i korzyści
Do stwierdzenia plagiatu nie jest konieczne, by twórca poniósł szkodę materialną lub sprawca odniósł korzyść. Wystarczy już samo zgłoszenie cudzego utworu jako własnego.
5. Znaczne podobieństwo między utworami
Stopień podobieństwa musi być na tyle istotny, by można było mówić o przejęciu twórczych elementów. Im bardziej oryginalny jest dany element, tym łatwiej o uznanie go za plagiat.
6. Utwór musi mieć cechy twórczości
Przedmiot przywłaszczenia musi być utworem w rozumieniu prawa autorskiego, czyli przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze (art. 1 ust. 1 pr. aut.).
7. Wina umyślna sprawcy
Plagiat jest zawsze czynem umyślnym. Musi wystąpić świadomość i wola przywłaszczenia autorstwa.
📄 Przykład:
Firma marketingowa z Warszawy przygotowała kampanię reklamową, w której użyła sloganu stworzonego wcześniej przez freelancera z Krakowa. Pominięto jego nazwisko, a klientom przedstawiono slogan jako własny efekt pracy agencji. Ponieważ działanie było świadome i prowadziło do przypisania sobie cudzego autorstwa, można mówić o plagiacie w rozumieniu prawa karnego.
Podsumowanie
Plagiat w świetle prawa autorskiego nie jest tylko kwestią etyczną, ale również przestępstwem zagrożonym karą grzywny, ograniczenia wolności lub nawet więzienia. Aby można było mówić o odpowiedzialności karnej, muszą zostać spełnione określone przesłanki – w szczególności musi dojść do umyślnego i świadomego przywłaszczenia autorstwa cudzego utworu.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 115 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w poradniku
- odpowiedzialność karna za plagiat w prawie autorskim
- przesłanki uznania czynu za plagiat
- sankcje za przywłaszczenie autorstwa utworu
- różnica między przywłaszczeniem a wprowadzeniem w błąd co do autorstwa