Ghostwriting to praktyka polegająca na tworzeniu dzieł przez jedną osobę, które następnie są przypisywane innej. Wbrew pozorom zjawisko to nie ogranicza się wyłącznie do literatury – dotyczy także polityki, nauki czy publicystyki. W polskim prawie autorskim ghostwriting budzi liczne wątpliwości, zwłaszcza w kontekście niezbywalności autorskich praw osobistych. W tym poradniku wyjaśniamy, czym dokładnie jest ghostwriting, w jakich obszarach występuje i kiedy może być uznany za dopuszczalny.
Pojęcie i istota ghostwritingu
W literaturze prawniczej ghostwriting definiowany jest jako celowe przypisanie przez twórcę autorstwa stworzonego przez siebie dzieła innej osobie.
Spotykamy tu różne ujęcia:
- „tworzenie utworu na zamówienie innej osoby, któremu towarzyszy porozumienie między stronami, przewidujące, że rozpowszechnianie dzieła będzie miało miejsce z przypisaniem autorstwa lub współautorstwa zamawiającemu”;
- „tworzenie dzieł literackich na zamówienie, połączone ze sprzedażą zarówno autorskich praw majątkowych, jak i osobistych praw do utworu na rzecz zamawiającego”;
- „czynność, która polega na stworzeniu dzieła dla zamawiającego, które następnie w obiegu publicznym będzie rozpowszechniane nie pod oznaczeniem rzeczywistego twórcy, lecz samego zamawiającego”.
W praktyce ghostwriting oznacza więc przywłaszczenie autorstwa – a to w świetle prawa autorskiego jest niedozwolone. Wynika to z charakteru autorskich praw osobistych, które chronią więź między twórcą a utworem i zgodnie z ustawą nie mogą zostać zbyte.
Przykłady ghostwritingu
Ghostwriting obejmuje szerokie spektrum sytuacji – od zupełnie akceptowanych, po całkowicie sprzeczne z prawem. Najczęściej wskazuje się na:
- pisanie przemówień politycznych (speechwriting),
- przygotowywanie lub współtworzenie wspomnień, pamiętników i autobiografii,
- sporządzanie prac dyplomowych na zlecenie,
- oznaczanie własnego dzieła nazwiskiem zmarłego znanego twórcy,
- publikowanie utworu przez znanego autora pod cudzym nazwiskiem – za zgodą tej osoby.
📄 Przykład praktyczny
Pan Adam, działacz lokalnej partii w Gdańsku, korzysta z usług copywritera, który przygotowuje dla niego przemówienia wyborcze. Teksty są publikowane pod nazwiskiem Adama, mimo że faktycznie napisała je inna osoba. W tym przypadku mamy do czynienia z ghostwritingiem politycznym, powszechnie stosowanym i zwyczajowo akceptowanym.
Dopuszczalność ghostwritingu
Ghostwriting jest zagadnieniem kontrowersyjnym, bo obejmuje bardzo różne sytuacje – od wystąpień publicznych, po pisanie prac naukowych. Ocena jego legalności zależy od rodzaju dzieła.
Kiedy ghostwriting jest akceptowalny?
Jedyną kategorią uznawaną za dopuszczalną w doktrynie są przemówienia polityczne i społeczne. Dlaczego?
- ta praktyka jest utrwalona, znana i powszechna,
- odpowiada przyjętym regułom życia politycznego,
- nie narusza moralności ani prawa.
Przemówienie ma bowiem funkcję użytkową – jest nośnikiem poglądów wyrażanych w interesie państwa, partii czy instytucji. Nie stanowi przejawu indywidualności autora, lecz jest narzędziem komunikacji politycznej.
Kiedy ghostwriting jest niedozwolony?
W przypadku innych utworów – autobiografii, pamiętników, felietonów, a przede wszystkim prac dyplomowych – ghostwriting prowadzi do zafałszowania autorstwa i naruszenia prawa.
Umowa, w której strony ustalają, że rzeczywisty twórca nie zostanie ujawniony, jest nieważna. Wynika to z dwóch przepisów:
- „art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – autorskie prawa osobiste nie podlegają zrzeczeniu się ani zbyciu”,
- „art. 58 § 1 kodeksu cywilnego – czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna”.
📌 Oznacza to, że nawet jeśli autor wyraża zgodę na przypisanie dzieła innej osobie, zgoda ta nie ma skutku prawnego.
Ghostwriting a plagiat – istotne różnice
Chociaż ghostwriting bywa utożsamiany z plagiatem, istnieją między nimi ważne różnice:
- Zgoda twórcy – w ghostwritingu autor sam zgadza się na przypisanie jego dzieła innej osobie. W plagiacie działa się wbrew jego woli.
- Liczba utworów – ghostwriting dotyczy jednego dzieła, plagiat wiąże się z powstaniem drugiego, skopiowanego utworu.
- Źródło działania – ghostwriting wynika z porozumienia stron, plagiat z niedozwolonych działań osoby naruszającej cudze prawa.
⚠️ Wspólnym mianownikiem obu zjawisk jest jednak zafałszowanie autorstwa, co w każdym przypadku narusza przepisy prawa autorskiego.
Podstawa prawna
- art. 16 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 58 § 1 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- ghostwriting w prawie autorskim
- przykłady ghostwritingu w praktyce
- dopuszczalność ghostwritingu w Polsce
- różnice między ghostwritingiem a plagiatem