Twórca w polskim prawie autorskim jest chroniony nie tylko przez prawa majątkowe, ale także przez prawa osobiste. Do najważniejszych należą: prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności oraz prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Oba mają fundamentalne znaczenie – gwarantują, że autor zachowuje kontrolę nad tym, jak jego dzieło zostanie przedstawione światu i w jaki sposób będzie wykorzystywane.
Prawo do pierwszego udostępnienia utworu publiczności
Istota prawa
Ustawodawca pozostawił twórcy wyłączne prawo do decydowania, kiedy jego utwór jest gotowy do zaprezentowania publiczności. Oznacza to, że tylko autor może przesądzić o tym, czy dzieło zostanie udostępnione odbiorcom, a jeśli tak – w jakich warunkach.
Jak wskazał Sąd Najwyższy:
„Do autorskich praw osobistych należy prawo autora wyrażające się w swobodnym decydowaniu o tym, czy jego dzieło ma być wydane, czy też nie ma być wydane” (wyrok SN z 6.05.1976 r., IV CR 129/76, OSN 1977/2, poz. 27).
Celem tego prawa jest zapewnienie twórcy możliwości decydowania zarówno o ostatecznym kształcie utworu, jak i o okolicznościach i sposobie jego pierwszego udostępnienia. Autor ma wpływ na:
- miejsce pierwszego udostępnienia (np. sala koncertowa, galeria sztuki, wydawnictwo),
- formę prezentacji (koncert, publikacja drukiem, emisja telewizyjna, publikacja online),
- środki techniczne i kanały dystrybucji, za pomocą których dzieło dotrze do publiczności.
Sposób realizacji prawa
Twórca może skorzystać z tego prawa zarówno w sposób wyraźny (np. poprzez oświadczenie woli), jak i dorozumiany(np. poprzez czynności faktyczne, takie jak przekazanie dzieła wydawnictwu z wyraźnym zamiarem publikacji).
Istotne jest to, że autor zawsze zachowuje swobodę w zakresie decyzji, czy dzieło ujrzy światło dzienne.
Moment wyczerpania prawa
Prawo to działa tylko do chwili pierwszego publicznego udostępnienia dzieła. Od tego momentu mówi się o jego „wyczerpaniu”. Oznacza to, że:
- autor nie może już powołując się na prawa osobiste blokować dalszego rozpowszechniania dzieła,
- jeśli wyraził zgodę na określoną formę publikacji, nie może jej później cofnąć,
- dalsze spory mogą dotyczyć jedynie praw majątkowych (np. wynagrodzenia, licencji).
Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził: wykorzystanie utworu wbrew woli twórcy stanowi naruszenie jego autorskich praw majątkowych (wyrok SA w Warszawie z 28.04.1994 r., I ACr 251/94, LEX nr 62594).
⚠️ Co ważne – pojawienie się nowych sposobów eksploatacji utworu (np. platformy streamingowe, media społecznościowe) nie powoduje „odnowienia” prawa do pierwszego udostępnienia.
Naruszenia prawa do pierwszego udostępnienia
Naruszeniem prawa do decydowania o pierwszym udostępnieniu jest każda sytuacja, w której dzieło zostaje ujawnione bez zgody twórcy. Orzecznictwo sądów polskich wskazuje m.in. na następujące przypadki:
- udostępnienie nieukończonego utworu, np. przed ostateczną autoryzacją, z błędami, w niewłaściwym momencie (wyrok SA w Warszawie z 13.12.2013 r., VI ACa 1593/12),
- publikacja utworu wbrew wyraźnej woli zmarłego autora,
- wydanie skróconej wersji powieści, której twórca nie przeznaczył do druku (wyrok SN z 13.12.1935 r., III C 549/34).
📄 Przykład praktyczny:
Pani Katarzyna, poetka, przekazała wydawnictwu tomik swoich wierszy do recenzji, ale nie zatwierdziła jeszcze ostatecznej wersji. Wydawnictwo zdecydowało się opublikować część utworów w sieci, reklamując przyszłą książkę. Ponieważ autorka nie wyraziła zgody na tę formę publikacji, doszło do naruszenia jej prawa do pierwszego udostępnienia.
Prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu
Czym jest prawo do nadzoru?
Prawo do nadzoru nad korzystaniem z utworu zostało przewidziane w art. 16 pkt 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wywodzi się ono z prawa do nienaruszalności treści i formy dzieła, a jego celem jest ochrona osobistych interesów twórcy.
Autor ma więc zagwarantowaną możliwość sprawdzania, czy utwór jest wykorzystywany w rzetelny i zgodny z jego wolą sposób.
Jak stwierdził Sąd Apelacyjny w Krakowie:
„Prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu sprowadza się do tego, że autor powinien mieć możliwość weryfikacji, czy utwór jest udostępniany w zaakceptowanej przez niego postaci” (wyrok SA w Krakowie z 13.09.2017 r., I ACa 322/17, LEX nr 2453747).
Zakres prawa do nadzoru
Prawo to ma bardzo szeroki zakres:
- obejmuje wszystkie rodzaje utworów (poza programami komputerowymi),
- trwa od momentu ustalenia dzieła i nie wygasa nawet po wygaśnięciu autorskich praw majątkowych,
- dotyczy etapu przed rozpowszechnieniem utworu, a także momentu samego rozpowszechnienia i wszystkich kolejnych jego form.
Szczególne regulacje nadzoru autorskiego
Nadzór autorski nad kopiami utworów plastycznych
W przypadku utworów plastycznych ustawodawca powiązał prawo nadzoru z tzw. droit de suite.
Zgodnie z art. 19 ust. 3 pr. aut.:
„oryginalnymi egzemplarzami utworów są egzemplarze wykonane osobiście przez twórcę oraz kopie uznane za oryginalne egzemplarze utworu, jeżeli zostały wykonane osobiście, w ograniczonej ilości, przez twórcę lub pod jego nadzorem, ponumerowane, podpisane lub w inny sposób przez niego oznaczone”.
Oznacza to, że kopie mogą być uznane za oryginały tylko wtedy, gdy powstają pod nadzorem autora.
📄 Przykład praktyczny:
Rzeźbiarz pan Tomasz zlecił wykonanie kilku odlewów swojego dzieła w brązie. Aby kopie były traktowane jako oryginalne egzemplarze, muszą powstać pod jego nadzorem, a następnie zostać przez niego oznaczone np. numeracją i podpisem. Jeżeli producent wykonałby odlewy bez jego kontroli, nie mogłyby zostać uznane za oryginały w rozumieniu prawa.
Nadzór autorski przed rozpowszechnieniem utworu
Ustawa przewiduje szczególny obowiązek po stronie korzystającego z utworu.
Zgodnie z art. 60 ust. 1 pr. aut.:
„korzystający z utworu jest obowiązany umożliwić twórcy przed rozpowszechnieniem utworu przeprowadzenie nadzoru autorskiego”.
Jeżeli zmiany wynikające z tego nadzoru są niezbędne i niezależne od twórcy, to koszty ich wprowadzenia ponosi nabywca praw majątkowych albo licencjobiorca.
- Jeżeli twórca nie przeprowadzi nadzoru w odpowiednim terminie, uznaje się, że wyraził zgodę na rozpowszechnienie (art. 60 ust. 2 pr. aut.).
- Zasadą jest, że nadzór autorski jest nieodpłatny (art. 60 ust. 3 pr. aut.), chyba że ustawa lub umowa stanowią inaczej.
📄 Przykład praktyczny:
Kompozytor pan Robert udzielił licencji na wykorzystanie swojego utworu w filmie. Producent był zobowiązany umożliwić mu wgląd w końcowy montaż. Ponieważ Robert nie zgłosił uwag w terminie, uznano, że wyraził zgodę na użycie muzyki w przedstawionej wersji.
Odpłatny nadzór autorski nad utworami plastycznymi
W odniesieniu do utworów plastycznych ustawodawca przewidział wyjątek od zasady nieodpłatności.
Zgodnie z art. 60 ust. 4 pr. aut.:
„twórcy utworu plastycznego przysługuje prawo do sprawowania odpłatnego nadzoru autorskiego”.
Dzięki temu artysta może pobierać wynagrodzenie za kontrolę nad sposobem eksploatacji swojego dzieła.
Nadzór nad utworami architektonicznymi i architektoniczno-urbanistycznymi
W przypadku projektów budowlanych regulacje są szczególne, ponieważ prawo autorskie łączy się z przepisami Prawa budowlanego.
- art. 60 ust. 5 pr. aut. odsyła do zasad określonych w Prawie budowlanym.
- Prawo budowlane (ustawa z 7.07.1994 r.) przewiduje, że inwestor może powierzyć nadzór innemu projektantowi niż twórca.
- Zakres nadzoru autorskiego w rozumieniu prawa budowlanego jest węższy niż w ustawie o prawie autorskim.
Twórca projektu ma m.in. uprawnienia określone w art. 21 Prawa budowlanego:
- prawo wstępu na teren budowy,
- prawo dokonywania wpisów w dzienniku budowy,
- prawo żądania wstrzymania robót w przypadku zagrożenia lub niezgodności z projektem.
Jeżeli nadzór sprawuje projektant, który nie jest jednocześnie autorem dzieła, jego kompetencje ograniczają się wyłącznie do czynności wskazanych w art. 20 ust. 1 pkt 4 Prawa budowlanego. Natomiast gdy nadzór sprawuje twórca, korzysta on zarówno z uprawnień wynikających z prawa budowlanego, jak i z autorskich praw osobistych.
📄 Przykład praktyczny:
Architektka pani Magdalena zaprojektowała nowoczesny budynek biurowy. Inwestor zatrudnił jednak innego projektanta do sprawowania nadzoru na budowie. Ten miał prawo kontrolować zgodność robót z projektem i dokonywać wpisów w dzienniku budowy. Jednak tylko pani Magdalena, jako autorka projektu, mogła powoływać się na swoje prawa osobiste w razie próby zmiany wyglądu budynku bez jej zgody.
Podstawa prawna
- art. 16 pkt 5 – ustawa z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 19 ust. 3 – ustawa z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 60 ust. 1–5 – ustawa z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 20 ust. 1 pkt 4 – ustawa z 7.07.1994 r. – Prawo budowlane
- art. 21 – ustawa z 7.07.1994 r. – Prawo budowlane
Tematy porad zawartych w poradniku
- prawo do pierwszego udostępnienia utworu publiczności
- naruszenie praw autorskich osobistych w praktyce
- prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu
- nadzór autorski nad utworami plastycznymi i architektonicznymi
- odpłatny nadzór autorski a prawo autorskie
Linki do źródeł
- Tekst ustawy: Prawo autorskie i prawa pokrewne – sejm.gov.pl
- Tekst ustawy: Prawo budowlane – sejm.gov.pl