Autorskie prawa osobiste i dobra osobiste prawa cywilnego to dwa pojęcia, które w praktyce często się przenikają. W doktrynie prawniczej od lat trwa dyskusja, czy autorskie dobra osobiste są szczególnym rodzajem dóbr osobistych w rozumieniu prawa cywilnego, czy też stanowią zupełnie odrębną kategorię. W niniejszym poradniku przedstawiamy oba stanowiska oraz ich konsekwencje dla ochrony twórców.
Czym są dobra osobiste w prawie cywilnym?
Dobra osobiste to wartości niematerialne, które są ściśle związane z człowiekiem i podlegają ochronie prawnej. Zgodnie z art. 23 k.c.:
„Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”.
Do ochrony służy art. 24 § 1 k.c., który pozwala m.in. żądać zaniechania naruszeń, usunięcia skutków czy zapłaty zadośćuczynienia.
Czym są autorskie prawa osobiste?
Autorskie prawa osobiste to prawa przysługujące twórcy od momentu stworzenia utworu. Chronią one więź autora z jego dziełem. Najważniejsze z nich to:
- prawo do autorstwa utworu,
- prawo do oznaczenia utworu imieniem i nazwiskiem lub pseudonimem,
- prawo do nienaruszalności treści i formy utworu,
- prawo do rzetelnego wykorzystania utworu,
- prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności.
Podstawą prawną jest art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Roszczenia związane z ich naruszeniem reguluje m.in. art. 78 ust. 1 pr. aut..
Spór w doktrynie – dwa stanowiska
1. Autorskie prawa osobiste jako część dóbr osobistych prawa cywilnego
Zgodnie z dominującym poglądem, autorskie dobra osobiste nie stanowią odrębnej kategorii, lecz są szczególną postacią dóbr osobistych prawa cywilnego.
- Takie stanowisko reprezentują m.in. S. Grzybowski, A. Szpunar, A. Kopff, J. Panowicz-Lipska, J. Szwaja, E. Wojnicka, B. Giesen, J. Barta i R. Markiewicz.
- Podkreślają oni, że twórczość naukowa i artystyczna wymieniona w art. 23 k.c. obejmuje wszystkie prawa osobiste twórcy.
- W orzecznictwie również utrwaliło się to podejście – sądy uznają, że autorskie prawa osobiste to szczególne dobra osobiste, a ich ochrona wynika jednocześnie z prawa autorskiego i kodeksu cywilnego (m.in. wyrok SA w Warszawie z 30.10.1991 r., I ACr 436/91; wyrok SN z 3.09.1998 r., I CKN 818/97).
Co istotne, sądy przyjmują, że roszczenia z prawa autorskiego i kodeksu cywilnego mogą być stosowane kumulatywnie lub alternatywnie. Twórca sam decyduje, z którego środka ochrony skorzysta (wyrok SN z 7.11.2003 r., V CK 391/02).
📌 Przykład
Marta – malarka z Krakowa – zauważyła, że jej obraz został opublikowany w internecie bez podania nazwiska. Może dochodzić swoich praw zarówno na podstawie prawa autorskiego (art. 78 ust. 1 pr. aut.), jak i kodeksu cywilnego (art. 24 § 1 k.c.), domagając się np. przeprosin, usunięcia obrazu i odszkodowania.
2. Autorskie prawa osobiste jako odrębna kategoria
Drugie stanowisko, uznawane za odosobnione, prezentują J. Błeszyński i A. Wojciechowska.
- Według tego poglądu, dobra osobiste prawa cywilnego chronią jedynie interesy związane z twórczością jako działalnością (np. swobodę tworzenia), a nie z samym utworem.
- Z kolei autorskie prawa osobiste chronią rezultat tej twórczości, czyli utwór jako dobro niematerialne.
- Z tego powodu nie należy utożsamiać obu kategorii – ich przedmiot i charakter ochrony są różne.
📌 Przykład
Jan – pisarz z Poznania – został bezpodstawnie skrytykowany w mediach, co spowodowało utrudnienia w wydaniu nowej książki. W tej sytuacji naruszone zostało jego dobro osobiste w postaci swobody twórczości (art. 23 k.c.). Natomiast gdyby wydawnictwo zmieniło fragment jego książki bez zgody, doszłoby do naruszenia autorskiego prawa osobistego (art. 16 pr. aut.).
Czy konieczne jest sięganie do kodeksu cywilnego?
W praktyce nie ma konieczności odwoływania się do konstrukcji dóbr osobistych prawa cywilnego, aby chronić autorskie prawa osobiste. Wynika to z tego, że roszczenia przewidziane w art. 78 ust. 1 pr. aut. i art. 24 § 1 k.c. są w dużej mierze tożsame.
Twórca, którego prawa zostały naruszone, ma więc możliwość wyboru podstawy prawnej – może powołać się wyłącznie na przepisy prawa autorskiego albo sięgnąć również do kodeksu cywilnego.
Podstawa prawna
- art. 23 k.c. – Kodeks cywilny
- art. 24 § 1 k.c. – Kodeks cywilny
- art. 16 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 78 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawarte w poradniku
- relacja autorskich praw osobistych i dóbr osobistych prawa cywilnego,
- ochrona praw twórcy na podstawie kodeksu cywilnego i prawa autorskiego,
- kumulatywne stosowanie roszczeń z prawa autorskiego i kodeksu cywilnego,
- różnice między twórczością jako dobrem osobistym a ochroną utworu.