Autorskie prawa osobiste są fundamentem prawa autorskiego i stanowią ochronę szczególnej więzi twórcy z jego dziełem. W przeciwieństwie do praw majątkowych nie odnoszą się do kwestii ekonomicznych, lecz do sfery niemajątkowych interesów twórcy. W tej części poradnika wyjaśniam, czym są autorskie prawa osobiste, jakie mają cechy i jak rozumieć ich zakres.
Pojęcie autorskich praw osobistych
Autorskie prawa osobiste „odnoszą się do sfery niemajątkowych (pozaekonomicznych) interesów twórcy, związanych z konkretnym utworem”.
Podstawową regulację w tym zakresie zawiera art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który stanowi:
„Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem”.
Co jest chronione?
Przedmiotem ochrony jest więź łącząca twórcę z jego utworem. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że:
- to „nadrzędne (ogólne) autorskie dobro osobiste, które istnieje ze względu na każdy utwór i oznacza całość niemajątkowych wartości dla twórcy ze względu na utwór”;
- to „każdy przejaw osobistego stosunku twórcy do jego utworu” (wyrok SN z 19.09.1975 r., I CR 312/75, OSNCP 1976/10, poz. 210);
- więź ta powstaje już z chwilą ustalenia utworu, niezależnie od tego, czy został on utrwalony, opublikowany czy przekazany innym osobom;
- istnieje nawet wbrew woli autora, jeżeli próbowałby się jej zrzec lub ją zerwać;
- trwa również wtedy, gdy twórca nie ma faktycznej możliwości sprawowania pieczy nad dziełem, a także po jego śmierci.
Co istotne, intensywność ochrony zależy od charakteru dzieła. Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 25.06.2012 r. (I ACa 1083/11, LEX nr 1238157):
„więź twórcy z utworem, którą chronią autorskie prawa osobiste, zależy od charakteru utworu i może być mniej lub bardziej ścisła, a tym samym różne natężenie może mieć należna twórcy ochrona”.
Cechy autorskich praw osobistych
Autorskie prawa osobiste można opisać poprzez ich najważniejsze cechy.
1. Osobisty charakter
- Autorskie prawa osobiste chronią interesy osobiste twórcy, a nie ekonomiczne.
- Mają charakter niemajątkowy, choć ich naruszenie może prowadzić do skutków finansowych (np. odszkodowania).
- Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 9.05.2018 r. (I ACa 1023/17, LEX nr 2514522):
„autorskie prawa osobiste chronią stosunek twórcy do dzieła, czyli więź emocjonalną z utworem, jaka nawiązuje się pomiędzy autorem a jego dziełem, stanowiącym płód jego umysłu z racji pozostawienia w dziele tzw. piętna lub znamiona jego indywidualności”.
2. Nieograniczoność w czasie
- Ochrona więzi twórcy z dziełem trwa wiecznie, także po śmierci autora.
- Nawet jeśli autor nie może samodzielnie dochodzić ochrony (np. po zgonie), prawo to nadal obowiązuje i może być wykonywane przez inne uprawnione osoby (np. spadkobierców w ograniczonym zakresie).
3. Nieprzenoszalność i niezrzekalność
- Autorskie prawa osobiste nie przechodzą na inne osoby i nie podlegają zrzeczeniu się.
- Nie można ich sprzedać, darować ani odziedziczyć.
- Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 31.01.2003 r. (I ACa 684/02, LEX nr 1680978): „autorskie prawa osobiste są tak ściśle związane z osobą twórcy, że nie można się ich ani zrzec, ani zbyć”.
- Podobnie Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z 15.12.2011 r. (X Ga 509/11, LEX nr 1124955) stwierdził, że są one nierozerwalnie związane z twórcą.
Literalna wykładnia art. 16 prawa autorskiego sugeruje jednak, że zakaz dotyczy samej więzi twórcy z utworem, a nie poszczególnych praw chroniących tę więź. Dlatego w praktyce dopuszcza się:
- zrzeczenie się wykonywania niektórych praw osobistych wobec osób trzecich (wyrok SA w Warszawie z 14.05.2007 r., I ACa 668/06, Apel.-W-wa 2008/1, poz. 20),
- zgodę twórcy na ingerencję w określone dobro osobiste (np. zgodę na skrócenie utworu, przeróbkę, pominięcie nazwiska).
W doktrynie podkreśla się jednak, że takie działania mogą być traktowane jako obejście zakazu przenoszenia autorskich praw osobistych.
📄 Przykład praktyczny
Pani Anna napisała powieść, która została wydana przez wydawnictwo. Po latach wydawca chciał skrócić dzieło i zmienić zakończenie. Choć pani Anna przekazała prawa majątkowe do publikacji, nadal przysługują jej autorskie prawa osobiste. Może więc sprzeciwić się zmianie, powołując się na ochronę integralności utworu. Jeżeli jednak wcześniej zgodziłaby się na skróty redakcyjne, oznaczałoby to dopuszczenie ograniczonego naruszenia jej praw – ale same prawa osobiste nadal by istniały.
Zakres i rozwój autorskich praw osobistych
Autorskie prawa osobiste są emanacją więzi twórcy z jego dziełem. Katalog tych praw został ujęty w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ale nie ma charakteru zamkniętego. Oznacza to, że oprócz praw wskazanych wprost w przepisach, mogą wykształcać się również inne – na gruncie orzecznictwa i doktryny.
Podstawowy katalog praw osobistych
Wyliczenie autorskich praw osobistych zawiera art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Ustawodawca wskazuje m.in. na:
- prawo do autorstwa utworu,
- prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem,
- prawo do nienaruszalności treści i formy utworu (integralności),
- prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
- prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Lista ma charakter przykładowy i otwarty, co oznacza, że nie wyczerpuje wszystkich możliwych praw osobistych.
Regulacje w innych przepisach
Choć art. 16 jest podstawowym źródłem, kwestie związane z autorskimi prawami osobistymi pojawiają się również w innych przepisach ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Dzięki temu zakres ochrony jest szerszy i obejmuje również sytuacje szczególne (o tym szerzej w dalszych częściach poradnika).
Nowe prawa kształtowane przez orzecznictwo i doktrynę
Ponieważ katalog jest otwarty, w praktyce możliwe jest wykształcenie nowych autorskich praw osobistych. Przykłady wskazywane w literaturze i orzecznictwie to m.in.:
- prawo do zaprzeczenia autorstwa – np. odmowa uznania za autora dzieła, które zostało mu przypisane omyłkowo lub bezprawnie,
- prawo do przeprowadzania korekty autorskiej przed opublikowaniem utworu,
- prawo do twórczości autorskiej – obejmujące swobodę i ochronę procesu twórczego,
- prawo do dobrej sławy – ochrona reputacji twórcy w związku z jego dziełem,
- prawo do czci dzieła – uznanie wartości utworu i sprzeciw wobec jego zniekształcenia,
- prawo do rzetelnego wykorzystania utworu – zakaz wykorzystywania dzieła w sposób sprzeczny z jego charakterem czy przesłaniem.
W orzecznictwie spotykane są także sprawy dotyczące wykorzystywania tytułu dzieła, imion bohaterów literackich czy tworzenia kontynuacji – takie działania mogą być uznane za naruszenie autorskich praw osobistych, nawet jeśli nie zostały wprost wymienione w ustawie.
📄 Przykład praktyczny
Pan Tomasz stworzył postać literacką, która zdobyła dużą popularność. Po latach inny autor napisał nieoficjalną kontynuację, używając tej samej postaci, ale przedstawiając ją w niekorzystnym świetle. Choć nie doszło do naruszenia praw majątkowych (bo dzieło Tomasza było już w domenie publicznej), można mówić o naruszeniu jego autorskich praw osobistych – prawa do integralności utworu oraz prawa do czci dzieła.
Podstawa prawna
- art. 16 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83, ze zm.)
- wyrok Sądu Najwyższego z 19.09.1975 r., I CR 312/75, OSNCP 1976/10, poz. 210
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 25.06.2012 r., I ACa 1083/11, LEX nr 1238157
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 9.05.2018 r., I ACa 1023/17, LEX nr 2514522
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 31.01.2003 r., I ACa 684/02, LEX nr 1680978
- wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z 15.12.2011 r., X Ga 509/11, LEX nr 1124955
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14.05.2007 r., I ACa 668/06, Apel.-W-wa 2008/1, poz. 20
Tematy porad zawartych w poradniku
- autorskie prawa osobiste w prawie autorskim,
- cechy autorskich praw osobistych – niezbywalność i nieograniczoność w czasie,
- nowe autorskie prawa osobiste kształtowane w orzecznictwie,
- czym różnią się autorskie prawa osobiste od majątkowych.