Twórczość studentów i doktorantów jest przedmiotem szczególnej ochrony prawnej. Co do zasady, autorem i właścicielem praw autorskich do pracy dyplomowej lub rozprawy doktorskiej pozostaje jej twórca. Jednak przepisy prawa autorskiego oraz prawa o szkolnictwie wyższym i nauce przyznają określone uprawnienia uczelniom i ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki.
Poniżej wyjaśniamy krok po kroku, jakie prawa do prac studentów i doktorantów wynikają z obowiązujących regulacji.
Ogólne zasady wynikające z art. 15a ustawy o prawie autorskim
Podstawą prawną dla określenia uprawnień uczelni i ministra jest art. 15a ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis ten brzmi:
„1. Uczelni przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Jeżeli uczelnia nie opublikowała pracy dyplomowej w terminie 6 miesięcy od dnia jej obrony, autor może ją opublikować, chyba że praca jest częścią utworu zbiorowego.
2. Podmiot, o którym mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–6 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, może korzystać bez wynagrodzenia i bez konieczności uzyskania zgody autora z utworu stworzonego przez studenta lub osobę ubiegającą się o nadanie stopnia doktora w wyniku wykonywania obowiązków związanych z odbywaniem studiów lub przygotowywaniem rozprawy doktorskiej, udostępniać utwór ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz korzystać z utworów znajdujących się w prowadzonych przez niego bazach danych, w celu sprawdzania z wykorzystaniem Jednolitego Systemu Antyplagiatowego.
3. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki może korzystać z prac dyplomowych i rozpraw doktorskich znajdujących się w prowadzonych przez niego bazach danych w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego utrzymania i rozwoju tych baz oraz współpracujących z nimi systemów informatycznych.”
Z powyższego przepisu wynikają trzy rodzaje uprawnień:
- ograniczone czasowo prawo uczelni do pierwszej publikacji pracy dyplomowej studenta (art. 15a ust. 1 pr. aut.),
- bezterminowe prawo uczelni i innych instytucji naukowych do korzystania z twórczości studentów i doktorantów (art. 15a ust. 2 pr. aut.),
- bezterminowe prawo ministra do korzystania z prac w celach technicznych i nadzorczych (art. 15a ust. 3 pr. aut.).
Pierwszeństwo publikacji pracy dyplomowej przez uczelnię
Zakres uprawnienia
Uczelnia ma ustawowe pierwszeństwo w publikacji prac licencjackich i magisterskich. To prawo działa jak licencja ustawowa, przyznana uczelni wyłącznie i odpłatnie. Obejmuje ono możliwość pierwszego publicznego udostępnienia pracy – czyli przedstawienia jej nieograniczonemu kręgowi odbiorców.
Uprawnienie to dotyczy wszystkich typów uczelni wskazanych w art. 13 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, a więc:
- uczelni publicznych (utworzonych przez organ państwa),
- uczelni niepublicznych (założonych przez osobę fizyczną lub prawną inną niż jednostka samorządu terytorialnego albo państwowa lub samorządowa osoba prawna).
Status studenta jako twórcy
Pierwszeństwo uczelni nie zmienia faktu, że to student jest twórcą i właścicielem praw autorskich majątkowych do swojej pracy – na podstawie art. 8 ust. 1 pr. aut.. Uczelnia zyskuje jedynie dodatkowe, ograniczone czasowo uprawnienie.
Dlatego niedozwolone są zapisy umów, w których uczelnia wymaga od studentów przeniesienia autorskich praw majątkowych do pracy dyplomowej bezpłatnie i w całości. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał takie postanowienia za klauzule abuzywne.
Ponadto, mimo że art. 15a ust. 1 pr. aut. nie mówi tego wprost, z ogólnych zasad prawa autorskiego (art. 17 pr. aut.) wynika, że studentowi przysługuje prawo do wynagrodzenia w przypadku publikacji jego pracy przez uczelnię.
Czas obowiązywania prawa uczelni
- Uczelnia może, ale nie musi skorzystać z prawa pierwszeństwa publikacji.
- Jeśli w ciągu 6 miesięcy od obrony tego nie zrobi – autor może opublikować pracę samodzielnie.
- Wyjątek: jeżeli praca jest częścią utworu zbiorowego, wówczas prawa majątkowe przysługują producentowi lub wydawcy (art. 11 pr. aut.).
📌 Przykład praktyczny:
Studentka Katarzyna obroniła w lipcu 2023 r. pracę magisterską na prywatnej uczelni w Warszawie. Do stycznia 2024 r. uczelnia nie zdecydowała się na jej publikację. Katarzyna mogła więc opublikować fragmenty swojej pracy w czasopiśmie naukowym. Gdyby jednak jej praca stanowiła część raportu zbiorowego przygotowanego przez katedrę, prawa autorskie przysługiwałyby wydawcy raportu.
Korzystanie z twórczości studentów i doktorantów przez uczelnie i instytuty naukowe
Drugie z uprawnień wynikających z art. 15a pr. aut. dotyczy korzystania z twórczości studentów i doktorantów przez wybrane instytucje systemu szkolnictwa wyższego i nauki.
Zakres uprawnienia
Zgodnie z art. 15a ust. 2 pr. aut.:
„Podmiot, o którym mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–6 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, może korzystać bez wynagrodzenia i bez konieczności uzyskania zgody autora z utworu stworzonego przez studenta lub osobę ubiegającą się o nadanie stopnia doktora w wyniku wykonywania obowiązków związanych z odbywaniem studiów lub przygotowywaniem rozprawy doktorskiej, udostępniać utwór ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz korzystać z utworów znajdujących się w prowadzonych przez niego bazach danych, w celu sprawdzania z wykorzystaniem Jednolitego Systemu Antyplagiatowego.”
Kto może korzystać z prac studentów i doktorantów?
Prawo to dotyczy nie tylko uczelni, ale także innych instytucji naukowych wskazanych w ustawie – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Są to m.in.:
- uczelnie publiczne i niepubliczne,
- federacje podmiotów systemu szkolnictwa wyższego,
- Polska Akademia Nauk,
- instytuty badawcze PAN,
- międzynarodowe instytuty naukowe utworzone na podstawie odrębnych ustaw i działające na terytorium RP.
Na jakich zasadach odbywa się korzystanie?
- bez zgody autora – student ani doktorant nie muszą wyrażać pisemnej zgody,
- bez wynagrodzenia – instytucje nie płacą twórcom za korzystanie z ich prac,
- tylko w związku z wykonywaniem obowiązków naukowych lub dydaktycznych,
- w tym także udostępnianie prac ministrowi właściwemu ds. szkolnictwa wyższego i nauki,
- oraz korzystanie z prac w celu weryfikacji w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym (JSA).
📌 Przykład praktyczny:
Doktorant Tomasz przygotował rozprawę doktorską w zakresie biotechnologii na jednej z politechnik. Fragmenty jego pracy zostały wykorzystane w ramach badań prowadzonych przez federację instytutów badawczych. Instytut nie musiał pytać Tomasza o zgodę ani wypłacać mu wynagrodzenia, ponieważ korzystanie mieściło się w granicach uprawnienia ustawowego.
Uprawnienia ministra ds. szkolnictwa wyższego i nauki
Kolejne uprawnienie dotyczy ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki. Podstawę stanowi art. 15a ust. 3 pr. aut.:
„Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki może korzystać z prac dyplomowych i rozpraw doktorskich znajdujących się w prowadzonych przez niego bazach danych w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego utrzymania i rozwoju tych baz oraz współpracujących z nimi systemów informatycznych.”
Zakres kompetencji ministra
- Minister może korzystać wyłącznie z tych prac, które znajdują się już w jego bazach danych (np. Ogólnopolskim Repozytorium Pisemnych Prac Dyplomowych).
- Może to robić w zakresie niezbędnym do utrzymania i rozwoju systemów informatycznych, w tym JSA i systemów współpracujących.
- Celem jest zapewnienie sprawnego działania narzędzi nadzorczych w obszarze szkolnictwa wyższego.
Czy minister może samodzielnie wprowadzać prace do bazy?
Nie. Uprawnienie ministra dotyczy jedynie korzystania z prac już wprowadzonych do repozytoriów. Wprowadzanie prac dyplomowych do baz danych należy do rektora uczelni, zgodnie z art. 347 ust. 4 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.
Przepis ten stanowi, że rektor wprowadza treść pracy dyplomowej do repozytorium niezwłocznie po zdaniu przez studenta egzaminu dyplomowego.
📌 Przykład praktyczny:
Studentka Monika ukończyła studia na kierunku informatyka. Jej praca inżynierska została wprowadzona do repozytorium przez rektora uczelni. Ministerstwo mogło korzystać z tej pracy w celu modernizacji Jednolitego Systemu Antyplagiatowego, ale nie miało prawa samodzielnie wprowadzić jej do bazy.
Podstawa prawna
W treści poradnika zostały przywołane następujące przepisy:
- art. 15a ust. 1–3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 8 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (status twórcy),
- art. 11 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (utwór zbiorowy),
- art. 17 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo twórcy do wynagrodzenia),
- art. 13 – ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (typy uczelni),
- art. 347 ust. 4 – ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (obowiązek rektora wprowadzenia pracy do repozytorium).
Tematy porad zawartych w poradniku
- prawa autorskie do prac dyplomowych studentów i doktorantów,
- pierwszeństwo publikacji pracy dyplomowej przez uczelnię,
- korzystanie z prac studentów i doktorantów przez uczelnie i instytuty,
- uprawnienia ministra do prac w repozytoriach i systemie antyplagiatowym.
Źródła (oficjalne)
Ogólnopolskie Repozytorium Pisemnych Prac Dyplomowych – gov.pl
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – sejm.gov.pl