Twórczość powstająca w miejscu pracy często rodzi pytania: kto jest właścicielem praw autorskich – pracownik czy pracodawca? Odpowiedź zależy od tego, czy dane dzieło można uznać za utwór pracowniczy. W polskim prawie przyjęto szczególne zasady dotyczące tej kategorii twórczości, które mają zapewnić równowagę między interesem pracodawcy a ochroną praw twórcy.
Pojęcie utworu pracowniczego i przesłanki jego powstania
Utworem pracowniczym jest dzieło stworzone przez pracownika w ramach wykonywania jego obowiązków wynikających ze stosunku pracy. Aby można było uznać dzieło za utwór pracowniczy, muszą być spełnione dwie kluczowe przesłanki:
- utwór został stworzony przez pracownika zatrudnionego w ramach stosunku pracy,
- powstał w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych.
Czym jest stosunek pracy?
Zgodnie z art. 2 k.p. stosunek pracy powstaje na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Oznacza to, że pracownik zobowiązuje się wykonywać pracę określonego rodzaju:
- na rzecz pracodawcy,
- pod jego kierownictwem,
- w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym,
- a pracodawca zobowiązuje się wypłacać wynagrodzenie.
Co istotne – nazwa umowy nie decyduje o tym, czy jest to stosunek pracy. Jeśli strony zawarły umowę nazwaną „zleceniem”, ale faktycznie istnieją elementy typowe dla stosunku pracy (np. podporządkowanie, osobiste wykonywanie obowiązków), może to oznaczać, że w rzeczywistości mamy do czynienia z umową o pracę.
📚 Jak wskazał Sąd Najwyższy: „art. 22 § 11 k.p. nie ma zastosowania, gdy w łączącym strony stosunku prawnym brak podstawowych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak osobiste wykonywanie czynności oraz podporządkowanie organizacyjne i służbowe” (wyrok SN z 4.12.1997 r., I PKN 394/97).
Kiedy utwór ma charakter pracowniczy?
Aby można było mówić o utworze pracowniczym w rozumieniu art. 12 pr. aut., nie wystarczy jakikolwiek związek utworu z miejscem pracy. Konieczne jest, by dzieło powstało w wyniku wykonywania obowiązków pracownika.
📄 Przykład:
Michał, zatrudniony jako copywriter w agencji reklamowej, ma w umowie o pracę zapisane obowiązki związane z przygotowywaniem treści marketingowych. Artykuły i slogany tworzone w ramach pracy są utworami pracowniczymi. Jeśli jednak Michał napisze powieść po godzinach pracy – nie można jej traktować jako utworu pracowniczego, nawet jeśli pisał ją na służbowym laptopie.
Obowiązki twórcze w umowie o pracę
Umowa o pracę, zgodnie z art. 29 § 1 pkt 1 k.p., powinna wskazywać rodzaj pracy, czyli zakres obowiązków pracownika. Jeżeli pracodawca chce, aby w ramach obowiązków pracowniczych pracownik tworzył utwory w rozumieniu prawa autorskiego, powinno to wynikać wprost z umowy.
W takim przypadku zastosowanie znajdzie domniemanie z art. 12 ust. 1 pr. aut., zgodnie z którym pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do takich utworów z chwilą ich przyjęcia.
Obowiązki twórcze mogą być doprecyzowane także poprzez:
- zapisy w umowie o pracę,
- polecenia służbowe – pod warunkiem, że mieszczą się w granicach obowiązków danego pracownika.
Postanowienia w umowach o pracę dotyczące praw autorskich
W umowach o pracę dopuszczalne są zapisy, które przewidują, że:
- autorskie prawa majątkowe do wszystkich utworów pracownika (lub do utworów określonego rodzaju) powstałych w trakcie zatrudnienia przechodzą na pracodawcę,
- strony mogą modyfikować ustawowy mechanizm przejścia praw autorskich – np. ustalić, że pracodawca nabywa szersze prawa niż wynika z celu umowy albo przeciwnie – wyłączyć przejście tych praw, pozostawiając je przy pracowniku.
📚 Takie stanowisko potwierdził Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 20.02.2008 r. (I ACa 87/08).
Kiedy utwór nie ma charakteru pracowniczego?
Nie każde dzieło stworzone przez pracownika można uznać za utwór pracowniczy. Nie będą nimi w szczególności utwory powstałe:
- na podstawie umowy o dzieło,
- na podstawie umowy zlecenia,
- w ramach konkursu.
Podobnie, jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Katowicach (wyrok z 4.10.2011 r., V ACa 422/11), nie jest wystarczającą podstawą do uznania dzieła za utwór pracowniczy fakt, że:
- utwór został przygotowany w czasie pracy,
- twórca korzystał z narzędzi lub materiałów pracodawcy,
- pracodawca finansował proces twórczy,
- w pracy nad dziełem brały udział inne osoby z zakładu pracy,
- pracownik tolerował eksploatację dzieła przez pracodawcę.
Nabycie autorskich praw majątkowych do utworów pracowniczych – zasady ogólne
Utwory pracownicze są objęte szczególną regulacją w art. 12 i 13 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepisy te tworzą kompromis między dwiema zasadami:
- zasadą prawa pracy, zgodnie z którą efekty pracy należą się pracodawcy (art. 22 § 1 k.p.),
- zasadą prawa autorskiego, według której autorskie prawa osobiste i majątkowe w pierwszej kolejności przysługują twórcy (art. 8 ust. 1 pr. aut.).
Rozwiązaniem jest przyjęcie, że pracodawca nabywa prawa majątkowe do utworu stworzonego w ramach obowiązków pracowniczych dopiero z chwilą jego przyjęcia – i to tylko w granicach określonych celem umowy i zgodnym zamiarem stron.
Dyspozytywny charakter przepisu
Art. 12 ust. 1 pr. aut. ma charakter dyspozytywny. Oznacza to, że strony mogą inaczej uregulować przejście praw w umowie o pracę – np.:
- rozszerzyć zakres praw nabywanych przez pracodawcę,
- zawęzić ten zakres,
- całkowicie wyłączyć przejście praw na pracodawcę, pozostawiając je przy twórcy.
W takim przypadku prawa mogą być następnie przeniesione na pracodawcę na podstawie odrębnej umowy, zgodnie z przepisami o przeniesieniu praw autorskich (rozdział 5 pr. aut.).
📄 Przykład:
Spółka medialna zatrudnia dziennikarza na podstawie umowy o pracę. W umowie wskazano, że pracodawca nabywa prawa autorskie tylko do tekstów przygotowanych na zlecenie redakcji. Jeśli dziennikarz napisze artykuł naukowy na potrzeby konferencji, zachowuje do niego prawa – chyba że w odrębnej umowie przekaże je pracodawcy.
Moment nabycia praw – przyjęcie utworu
Zgodnie z art. 12 ust. 1 pr. aut. pracodawca nabywa prawa autorskie nie w chwili stworzenia utworu, lecz w chwili jego przyjęcia.
- Przyjęcie następuje:
- poprzez wyraźne oświadczenie pracodawcy akceptujące dzieło,
- albo po upływie 6 miesięcy od dostarczenia utworu, jeśli pracodawca nie zgłosił zastrzeżeń ani propozycji zmian (art. 13 pr. aut.).
- Strony mogą w umowie o pracę wskazać inny termin przyjęcia utworu.
W praktyce oznacza to, że do momentu przyjęcia utworu prawa majątkowe pozostają przy pracowniku.
📚 Jak wskazał Sąd Najwyższy: „Regulacja utworów pracowniczych z art. 12 ust. 1 pr. aut. dopuszcza nabycie przez pracodawcę autorskich praw majątkowych (…) także wówczas, gdy – w razie braku umowy – nabyciu omawianych praw nie sprzeciwia się przepis ustawy” (wyrok SN z 9.01.2001 r., I PKN 493/00).
Zakres nabycia praw autorskich
Zakres nabycia praw przez pracodawcę wynika przede wszystkim z umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron (wyrok SN z 26.06.1998 r., I PKN 196/98). Jeśli w umowie nie określono pól eksploatacji, bierze się pod uwagę m.in.:
- profil działalności pracodawcy – sposób wykorzystania dzieła zwykle wynika z branży,
- znane pracownikowi sposoby komercjalizacji utworów stosowane przez pracodawcę,
- przeznaczenie i charakter utworu,
- rodzaj wykonywanej pracy przez pracownika,
- zakres jego obowiązków określonych w umowie.
📄 Przykład:
Programista zatrudniony w firmie IT tworzy oprogramowanie do obsługi systemu księgowego, co należy do jego obowiązków. Pracodawca nabywa prawa do tego programu. Jednak gdyby ten sam programista przygotował utwór muzyczny – firma nie mogłaby powoływać się na domniemanie nabycia praw, ponieważ nie wynika to ani z umowy o pracę, ani z profilu jej działalności.
Skutki prawne przyjęcia utworu przez pracodawcę
Przyjęcie utworu pracowniczego przez pracodawcę wywołuje kilka istotnych skutków prawnych, które zostały uregulowane w art. 12 pr. aut..
1. Nabycie autorskich praw majątkowych
Z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron (art. 12 ust. 1 pr. aut.).
Oznacza to, że pracodawca nie uzyskuje pełni praw w każdym możliwym zakresie, lecz tylko tyle, ile jest potrzebne do realizacji umowy i prowadzenia działalności.
2. Obowiązek rozpowszechnienia utworu
Pracodawca, który przyjął utwór przeznaczony w umowie o pracę do publikacji, ma obowiązek go rozpowszechnić (art. 12 ust. 2 pr. aut.).
Jeśli w ciągu 2 lat od przyjęcia utworu nie przystąpi do jego rozpowszechniania, twórca ma prawo:
- wyznaczyć pracodawcy na piśmie dodatkowy termin,
- a po jego bezskutecznym upływie odzyskać prawa majątkowe do dzieła oraz własność nośnika, na którym je utrwalono (chyba że strony ustaliły inaczej).
⚠️ W praktyce ten obowiązek dotyczy jedynie sytuacji, gdy w umowie o pracę wprost wskazano, że dany utwór ma zostać rozpowszechniony. Takie zapisy są rzadkie.
📄 Przykład:
Firma wydawnicza zatrudnia pisarza na umowę o pracę z obowiązkiem przygotowania powieści do publikacji. Jeśli wydawnictwo w ciągu 2 lat od przyjęcia rękopisu nie rozpocznie jego wydania ani dystrybucji, pisarz może odzyskać prawa do książki i samodzielnie wydać dzieło.
3. Nabycie własności materialnego nośnika
Zgodnie z art. 12 ust. 3 pr. aut. z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu (nośnika), na którym został utrwalony utwór – np. egzemplarza książki, obrazu, płyty CD czy pliku zapisanego na nośniku fizycznym.
- Przepis ten ma charakter dyspozytywny – oznacza to, że strony mogą inaczej uregulować tę kwestię w umowie.
- Pojęcie „przedmiotu” obejmuje zarówno egzemplarz utworu, jak i jego oryginał.
Skutki niewywiązania się z obowiązku rozpowszechnienia
Jeśli pracodawca nie rozpowszechni utworu przeznaczonego do publikacji:
- autorskie prawa majątkowe wracają do pracownika,
- na pracownika przechodzi również własność nośnika dzieła (o ile wcześniej do niego należał).
Istotne jest, że „przystąpienie do rozpowszechnienia” należy rozumieć szeroko – wystarczy rozpoczęcie publicznego udostępniania dzieła w dowolnej formie, np. publikacja w internecie, sprzedaż egzemplarzy czy prezentacja na wystawie.
📄 Przykład:
Ilustrator zatrudniony w wydawnictwie przygotował serię rysunków do książki. Jeśli wydawnictwo nie wyda książki w ciągu 2 lat i nie zacznie publikować ilustracji w żadnej formie, ilustrator może odzyskać prawa i np. samodzielnie opublikować rysunki w albumie.
Podstawa prawna
- art. 2 – Kodeks pracy
- art. 22 § 1 i § 11 – Kodeks pracy
- art. 29 § 1 pkt 1 – Kodeks pracy
- art. 8 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 12 ust. 1–3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 13 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
📚 Orzecznictwo:
- Wyrok SN z 4.12.1997 r., I PKN 394/97, OSNAPiUS 1998/20, poz. 595
- Wyrok SA w Białymstoku z 4.09.2012 r., III APa 7/12, LEX nr 1217657
- Wyrok WSA w Warszawie z 3.07.2009 r., III SA/Wa 34/09, LEX nr 526441
- Wyrok SA w Poznaniu z 20.02.2008 r., I ACa 87/08, LEX nr 446209
- Wyrok SA w Katowicach z 4.10.2011 r., V ACa 422/11, LEX nr 1120395
- Wyrok SA w Warszawie z 25.04.2007 r., I ACa 116/07, LEX nr 558377
- Wyrok SN z 9.01.2001 r., I PKN 493/00, OSNAPiUS 2002/17, poz. 407
- Wyrok SN z 26.06.1998 r., I PKN 196/98, OSNAPiUS 1999/14, poz. 454
Tematy porad zawartych w poradniku
- utwory pracownicze a prawa autorskie
- kiedy pracodawca nabywa prawa autorskie
- skutki przyjęcia utworu pracowniczego
- obowiązek rozpowszechnienia utworu pracowniczego
- zakres praw autorskich w umowie o pracę