Utwór zbiorowy to jedno z bardziej złożonych pojęć prawa autorskiego. Jego specyfika polega na tym, że powstaje z połączenia wkładów wielu autorów, ale kształt całości zależy przede wszystkim od inicjatywy i koncepcji wydawcy lub producenta. W tym poradniku wyjaśniamy, czym jest utwór zbiorowy, jakie prawa mają jego twórcy i wydawca, a także w jaki sposób odróżnić go od dzieła współautorskiego.
Pojęcie i istota utworu zbiorowego
Zgodnie z definicją prawną, utwór zbiorowy to dzieło, które składa się z odrębnych wkładów różnych autorów. Ich połączenie w jedną całość odbywa się dzięki działalności redaktorskiej – poprzez odpowiedni wybór, układ i nadanie im spójnej formy.
Przykładem utworu zbiorowego jest każdy numer czasopisma. Choć poszczególne artykuły mogą być pisane przez różnych autorów, całość uzyskuje jednolity charakter dzięki układowi rubryk, szacie graficznej czy stałym działom. Co ważne, układ ten nie jest samodzielnym utworem, lecz trwałym elementem dzieła zbiorowego, który odróżnia je od innych czasopism. Takie stanowisko potwierdził Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 24 czerwca 2016 r., V ACa 878/15 (LEX nr 2139334).
Przykłady utworów zbiorowych:
- encyklopedie,
- słowniki,
- publikacje periodyczne i roczniki,
- księgi pamiątkowe,
- traktaty naukowe,
- komentarze i systemy prawne,
- dzienniki i czasopisma,
- telegazeta,
- programy publicystyczne,
- dzieła multimedialne zapisane cyfrowo,
- portale internetowe.
📄 Przykład praktyczny: Wydawnictwo „LexMedia” przygotowało Słownik Nowych Technologii. Każdy rozdział opracowywał inny specjalista, ale ostateczny wybór haseł, ich układ i sposób prezentacji należał do redaktora naczelnego. Całość stanowiła więc utwór zbiorowy, mimo że poszczególne hasła mogą mieć samodzielne znaczenie.
Utwór zbiorowy a utwór współautorski
Podstawową różnicą pomiędzy utworem zbiorowym a współautorskim jest charakter współpracy twórców.
✔ W przypadku utworu współautorskiego autorzy wspólnie decydują o ostatecznym kształcie dzieła. Ich praca opiera się na porozumieniu, a prawa autorskie przysługują im wspólnie.
✔ W przypadku utworu zbiorowego nie istnieje porozumienie między autorami co do całości. Ostateczny kształt dzieła jest wynikiem decyzji wydawcy, który inicjuje jego powstanie, wybiera temat, kieruje procesem tworzenia i ponosi odpowiedzialność za efekt końcowy.
Na tę różnicę zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 1 lutego 2012 r., I ACa 1344/11
📄 Przykład praktyczny: Dwóch autorów wspólnie pisze książkę popularnonaukową, konsultując wszystkie rozdziały i koncepcję – to utwór współautorski. Natomiast portal internetowy, w którym różni autorzy publikują artykuły, ale całość treści i układ stron zależą od redaktora naczelnego – to utwór zbiorowy.
Producent lub wydawca jako pierwotnie uprawniony do utworu zbiorowego
Zgodnie z przepisami prawa autorskiego, wydawca lub producent nabywa z mocy prawa (ex lege) autorskie prawa majątkowe do całości utworu zbiorowego. Obejmuje to w szczególności:
- dobór poszczególnych części,
- ich uporządkowanie,
- powiązanie w jedną kompozycję.
Warto podkreślić, że prawa te nie obejmują poszczególnych wkładów wniesionych przez autorów. Każdy z nich zachowuje swoje prawa autorskie do własnego utworu, nawet jeśli zostaje on włączony do dzieła zbiorowego.
Jak wydawca nabywa prawa do wkładów?
- w sposób pochodny – poprzez zawarcie umowy z autorem,
- umową o przeniesienie autorskich praw majątkowych,
- albo na podstawie umowy o pracę, co wynika z art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Takie stanowisko potwierdził m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 20 czerwca 2018 r., V ACa 18/17 (LEX nr 2519434).
Zakres praw wydawcy do utworu zbiorowego
Wydawcy lub producentowi przysługuje całość autorskich praw majątkowych do dzieła zbiorowego. Oznacza to, że:
- nie musi on uzyskiwać odrębnej zgody autorów poszczególnych wkładów na dalsze wykorzystanie całości dzieła,
- dzieło zbiorowe traktowane jest jako nowy przedmiot praw autorskich, który eliminuje z obrotu utwory składowe – ale tylko w zakresie całości,
- prawa do samodzielnych części (np. artykułu w czasopiśmie, rozdziału książki) pozostają przy twórcach, jeśli mają one odrębne znaczenie i mogą funkcjonować poza dziełem zbiorowym.
📄 Przykład praktyczny: Wydawca magazynu „Finanse i Biznes” posiada prawa autorskie do całości czasopisma (układ rubryk, koncepcja graficzna, dobór treści). Jednocześnie autor artykułu o podatkach zachowuje prawa do swojego tekstu i może opublikować go później w książce własnego autorstwa – o ile nie przeniósł praw na wydawcę.
Dlaczego ustawodawca przyznał prawa wydawcy?
Takie rozwiązanie uzasadnia szczególna rola wydawcy lub producenta w procesie tworzenia dzieła zbiorowego:
- wkład organizacyjny i finansowy,
- ponoszone ryzyko ekonomiczne,
- odpowiedzialność prawna,
- a często także własna twórcza praca nad kształtem całości.
Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z 15 listopada 2002 r., II CKN 1289/00 (OSNC 2004/3, poz. 44), utwór zbiorowy jest dziełem, z którym odbiorcy kojarzą przede wszystkim wydawcę, a nie autorów poszczególnych wkładów.
Argumenty uzasadniające nabycie praw autorskich do utworu zbiorowego przez wydawcę lub producenta
Ustawodawca przyznał wydawcy (lub producentowi) pierwotne prawa autorskie majątkowe do całości utworu zbiorowego nieprzypadkowo. Wynika to z dominującej roli, jaką pełni on w procesie tworzenia, finansowania i rozpowszechniania dzieła.
Kluczowe elementy roli wydawcy lub producenta:
- Inicjatywa twórcza – to wydawca wychodzi z pomysłem stworzenia dzieła zbiorowego, określając jego cel i przeznaczenie.
- Koncepcja całości – wydawca wybiera temat przewodni oraz główną ideę dzieła.
- Finansowanie – wydawca przeznacza środki na stworzenie, opracowanie, publikację i dystrybucję. Często pozyskuje także sponsorów wspierających projekt.
- Struktura organizacyjna – tworzy zaplecze potrzebne do realizacji dzieła: dobiera autorów, redaktorów technicznych, korektorów, recenzentów czy grafików.
- Koordynacja pracy – nadzoruje działania zespołu, powołuje redaktora naukowego lub naczelnego, który czuwa nad zgodnością poszczególnych wkładów z wizją wydawcy.
- Kontrola ostatecznego kształtu – decyduje o ostatecznej wersji dzieła, jego układzie i formie publikacji.
- Ryzyko i odpowiedzialność – ponosi odpowiedzialność prawną i finansową za efekt końcowy, co odróżnia jego rolę od roli autorów poszczególnych wkładów.
W praktyce oznacza to, że utwór zbiorowy nie mógłby powstać bez decydującej roli wydawcy. Dlatego to on staje się pierwotnym właścicielem praw do całości.
📄 Przykład praktyczny: Firma wydawnicza „Nova Press” postanawia stworzyć multimedialny portal edukacyjny o historii sztuki. To wydawca wybiera tematykę, strukturę portalu, finansuje zespół grafików, autorów i redaktorów, a także koordynuje prace. Każdy autor artykułów zachowuje prawa do swoich tekstów, ale prawa do portalu jako całości przysługują wydawnictwu.
Prawo do tytułu utworu zbiorowego
Odrębne znaczenie ma również kwestia prawa do tytułu. Zgodnie z art. 11 zdanie drugie ustawy o prawie autorskim:
„Domniemywa się, że producentowi lub wydawcy przysługuje prawo do tytułu.”
Co to oznacza w praktyce?
- Wydawca ma majątkowe prawo do tytułu utworu zbiorowego (np. nazwa czasopisma, portalu czy słownika).
- Nie oznacza to jednak prawa osobistego ani pełnej wyłączności w szerszym znaczeniu.
- Sąd Najwyższy w wyroku z 14 lutego 2014 r., II CSK 281/13 (LEX nr 1459159), podkreślił, że domniemanie z art. 11 obejmuje wyłącznie majątkowe prawo do tytułu, bez rozszerzenia na inne prawa.
📄 Przykład praktyczny: Wydawnictwo „Agora Nova” publikuje miesięcznik Zdrowie i Styl. Dzięki art. 11 pr. aut. wydawca ma prawo do używania tytułu, ale nie oznacza to, że autorzy poszczególnych artykułów mogą rościć sobie prawo do jego używania przy swoich publikacjach.
Podstawa prawna
W treści poradnika odwoływaliśmy się do poniższych przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
- art. 8 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – „Prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej.”
- art. 11 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – „Autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego przysługują producentowi lub wydawcy, z zastrzeżeniem prawa do poszczególnych części mających samodzielne znaczenie. Domniemywa się, że producentowi lub wydawcy przysługuje prawo do tytułu.”
- art. 12 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – „Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.”
Tematy porad zawartych w poradniku
- utwór zbiorowy w prawie autorskim,
- prawa wydawcy i producenta do dzieła zbiorowego,
- różnica między utworem zbiorowym a współautorskim,
- prawo do tytułu utworu zbiorowego.