Prawo autorskie reguluje, kto i w jakich okolicznościach staje się twórcą oraz jakie prawa mu przysługują. W obliczu dynamicznego rozwoju technologii, w tym sztucznej inteligencji, kwestia ta nabiera szczególnego znaczenia. W tym poradniku wyjaśniam, czym jest zasada pierwotnego nabycia praw autorskich, kto może być twórcą, jakie znaczenie mają regulacje dotyczące dzieł powstających przy udziale SI, a także jak działa domniemanie autorstwa.
Zasada pierwotnego nabycia praw autorskich przez twórcę
Podstawową zasadą prawa autorskiego jest to, że prawa autorskie powstają bezpośrednio na rzecz twórcy, w momencie stworzenia utworu.
Zgodnie z „art. 8 ust. 1 – ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych”:
„Prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej”.
Ta zasada oznacza, że:
- Prawo autorskie powstaje pierwotnie na rzecz twórcy – to on jest pierwszym i naturalnym właścicielem tych praw.
- Nabycie praw autorskich następuje ex lege, czyli z mocy samego prawa, a nie na podstawie aktu prawnego czy umowy.
- Nie można nadać statusu twórcy innej osobie – czynnością prawną nie da się ustanowić innego pierwotnego właściciela praw autorskich niż faktyczny twórca.
- Nie można też umową wyłączyć lub ograniczyć statusu twórcy.
Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach podkreślał, że pierwotnym źródłem prawa autorskiego jest twórcza działalność człowieka, dlatego twórcą może być wyłącznie osoba fizyczna.
Podobne stanowisko zajmuje Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wskazując, że kluczowe znaczenie ma kryterium „własnej twórczości intelektualnej autora”.
Status twórcy – kwestia faktu
Kto jest twórcą – to nie kwestia formalna, lecz faktyczna. Twórcą jest osoba fizyczna, która wniosła twórczy wkład w powstanie utworu.
- Ustalenie, czy dany wytwór jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego, nie należy do samego prawa, ale do ustaleń faktycznych. Dopiero one są podstawą zastosowania przepisów.
- Ostatecznie decyduje o tym sąd w toku postępowania dowodowego. Przykładem jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 7.11.2007 r. (I ACa 800/07), w którym sąd badał, czy projekt koncepcyjny miał cechy oryginalności i indywidualności.
- Twórcą może być również osoba, która posługuje się pracą techniczną innej osoby. Sąd Apelacyjny w Katowicach (25.05.2016 r., I ACa 52/16) uznał, że za twórcę można uznać osobę, która stworzyła szkice, nadała im konwencję, zatwierdziła ostateczną wersję, mimo że sama nie wykonywała rysunków.
✔ Wnioskiem jest to, że decyduje twórcza myśl i wkład intelektualny, a nie to, kto fizycznie wykonał dzieło.
Kto nie może być twórcą?
Twórcą nie może być:
- osoba prawna (np. spółka z o.o., fundacja),
- jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej.
Wynika to z definicji utworu zawartej w art. 1 ust. 1 pr. aut., zgodnie z którą działalność twórczą może prowadzić wyłącznie osoba fizyczna.
📌 Przykład:
Firma z Gdańska zamówiła u swoich grafików nową identyfikację wizualną. Spółka nie jest twórcą – może być właścicielem praw majątkowych na podstawie umowy, ale autorem zawsze pozostaje grafik – osoba fizyczna, która faktycznie stworzyła logo.
Problem autorstwa utworów stworzonych przez sztuczną inteligencję
Postęp technologiczny sprawił, że coraz częściej mamy do czynienia z dziełami powstającymi przy udziale lub wyłącznie dzięki sztucznej inteligencji (SI). Rodzi to poważne wątpliwości dotyczące praw autorskich i statusu takich utworów.
Dzieła tworzone przez sztuczną inteligencję
Na świecie pojawia się coraz więcej przykładów dzieł stworzonych przez algorytmy:
- Projekt „Nowe dzieło Rembrandta” – algorytm przeanalizował twórczość Rembrandta i na tej podstawie stworzył nowy obraz. Rezultat wydrukowano w technologii 3D.
- Aukcja w Nowym Jorku w 2018 r. – dom aukcyjny Christie’s sprzedał obraz, który w całości wygenerowała sztuczna inteligencja. Zamiast podpisu autora, na płótnie znalazł się algorytm, co wywołało ogromne zainteresowanie rynku sztuki.
Takie przykłady pokazują, że maszyny są zdolne do kreowania oryginalnych dzieł – ale jednocześnie wywołują pytania: kto jest ich autorem i czy dzieło może być chronione prawem autorskim?
Wykorzystanie oprogramowania komputerowego w procesie twórczym
Kontrowersje budzi sytuacja, gdy maszyna faktycznie zastępuje człowieka w procesie twórczym (computer generated works).
Przykłady:
- tłumaczenia wykonane wyłącznie przez program translatorski,
- muzyka wygenerowana przez algorytm bez udziału kompozytora,
- grafiki tworzone w całości przez systemy generatywne.
W takich przypadkach efekt końcowy nie jest rezultatem intelektu człowieka, lecz zautomatyzowanej logiki programu.
Rozwiązania w innych krajach
W Wielkiej Brytanii wprowadzono kategorię „utworów stworzonych komputerowo”. W przypadku takich dzieł prawa autorskie nabywa podmiot, który stworzył warunki do ich powstania – może to być zarówno osoba fizyczna, jak i prawna. Jest to fikcja prawna, mająca na celu zapewnienie ochrony i możliwości komercjalizacji takich utworów.
Sytuacja w Polsce i UE
Na gruncie polskiego prawa (i w większości państw UE) nadal obowiązuje zasada z art. 8 ust. 1 pr. aut., zgodnie z którą prawa autorskie przysługują tylko twórcy – osobie fizycznej. To oznacza, że utwory stworzone wyłącznie przez SI nie mają klasycznego autora i nie korzystają z ochrony prawnoautorskiej.
Możliwe byłoby rozważenie zmian legislacyjnych, np. rozszerzenia katalogu wyjątków od tej zasady, jednak wymagałoby to nowelizacji prawa autorskiego. Dyskusja na ten temat wciąż trwa.
📌 Przykład praktyczny:
Pan Michał stworzył aplikację wykorzystującą sztuczną inteligencję do generowania ilustracji na podstawie wpisanych słów. Klient zlecił mu przygotowanie serii grafik reklamowych. W Polsce autorem takich grafik nie będzie algorytm, lecz twórcą może być Michał, jeśli wniósł własny wkład twórczy (np. w doborze danych wejściowych, nadaniu koncepcji i wyborze końcowego efektu). Jeśli jednak proces był całkowicie automatyczny, powstałe grafiki nie mają ochrony prawa autorskiego.
Rezolucje Parlamentu Europejskiego dotyczące sztucznej inteligencji i robotyki
Rozwój sztucznej inteligencji i robotyki wymaga dostosowania prawa – nie tylko krajowego, ale także unijnego. Parlament Europejski kilkukrotnie zajmował stanowisko w tej sprawie, wskazując na konieczność uregulowania kwestii prawnych, etycznych i gospodarczych.
Rezolucja z 16 lutego 2017 r.
Parlament Europejski przyjął dokument zawierający zalecenia dla Komisji Europejskiej w zakresie przepisów prawa cywilnego dotyczących robotyki.
W rezolucji podkreślono, że ludzkość wchodzi w erę, w której zaawansowane roboty, komputery i androidy mogą wywołać nową rewolucję przemysłową. Dlatego konieczne jest stworzenie ram prawnych, które z jednej strony uwzględnią skutki prawne i etyczne, a z drugiej nie będą hamować innowacji.
Najważniejsze propozycje z rezolucji 2017:
- Definicja robota i sztucznej inteligencji – konieczne jest jej opracowanie, aby uniknąć niejednoznaczności w stosowaniu prawa.
- Centralny rejestr robotów – miałby obejmować wszystkie zaawansowane jednostki działające na rynku wewnętrznym UE.
- System rejestracji robotów – wprowadzony według uzgodnionych kryteriów, obowiązujący w całej Unii.
- Odpowiedzialność cywilna – kluczową kwestią jest odpowiedzialność za szkody spowodowane przez roboty. Parlament wskazał, że powinna mieć zastosowanie odpowiedzialność na zasadzie ryzyka – wystarczy udowodnić szkodę i związek przyczynowy między nią a działaniem robota.
Celem tych propozycji było zapewnienie obywatelom i przedsiębiorstwom spójnych zasad ochrony w całej UE.
Rezolucja z 12 lutego 2019 r.
Kolejna rezolucja Parlamentu Europejskiego dotyczyła europejskiej polityki przemysłowej w dziedzinie sztucznej inteligencji i robotyki.
Najważniejsze wnioski z dokumentu 2019:
- Badania i rozwój – podkreślono, że Europa ma silną pozycję w badaniach nad SI (32% światowych instytucji badawczych). Należy to wykorzystać do wzmocnienia przewagi technologicznej.
- Własność intelektualna – Parlament zwrócił się do Komisji o opracowanie podejścia neutralnego technologicznie, które będzie można stosować w różnych sektorach korzystających z SI.
- Monitorowanie przepisów – konieczna jest stała ocena skuteczności regulacji dotyczących praw własności intelektualnej w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji.
Rezolucje te nie są jeszcze wiążącym prawem, ale wskazują kierunki zmian legislacyjnych w UE. Można się spodziewać, że w przyszłości regulacje dotyczące odpowiedzialności robotów i autorstwa dzieł tworzonych przez SI zostaną ujednolicone na poziomie wspólnotowym.
📌 Przykład praktyczny:
Firma z Wrocławia wprowadziła na rynek robota wspomagającego opiekę nad seniorami. Jeśli robot spowoduje szkodę – np. przewróci podopiecznego – powstaje pytanie, kto odpowiada: producent, dystrybutor czy użytkownik? Zgodnie z propozycją Parlamentu Europejskiego odpowiedzialność powinna opierać się na zasadzie ryzyka, co oznaczałoby, że poszkodowany nie musi wykazywać winy, a jedynie fakt szkody i jej związek z działaniem robota.
Domniemanie autorstwa w prawie autorskim
Ustalenie, kto jest twórcą, często może być trudne – szczególnie w przypadku sporów lub dzieł tworzonych zespołowo. Dlatego ustawodawca wprowadził domniemanie, które ułatwia przypisanie autorstwa.
Zgodnie z „art. 8 ust. 2 – ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych”:
„Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze zostało uwidocznione na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu”.
Czym jest domniemanie autorstwa?
- Cel – uproszczenie procedury ustalania twórcy.
- Charakter – domniemanie prawne wzruszalne (praesumptio iuris tantum). Można je obalić dowodem przeciwnym.
- Środki dowodowe – w orzecznictwie (m.in. wyrok SN z 27.01.2011 r., I CSK 237/10) przyjęto, że można używać wszelkich dowodów ustawowo dopuszczalnych.
Domniemanie nie oznacza absolutnej pewności – wskazuje jedynie, kto do czasu obalenia dowodami przeciwnymiuważany jest za twórcę.
Praktyczne znaczenie
- Rejestracja w organizacji zbiorowego zarządzania – np. ZAiKS. Sama rejestracja nie przesądza o autorstwie, ale jest ważnym elementem wzmacniającym domniemanie.
- Spory o autorstwo – nabywca autorskich praw majątkowych może domagać się ustalenia faktycznego autora. W procesie muszą uczestniczyć zarówno osoby, na które działa domniemanie, jak i osoby roszczące sobie prawo do autorstwa. W razie śmierci tych osób – ich następcy prawni.
📌 Przykład praktyczny:
Pan Tomasz wydał książkę, na której widnieje jego nazwisko jako autora. Po kilku latach inna osoba zgłasza roszczenie, twierdząc, że to ona napisała tekst, a Tomasz tylko podpisał się na okładce. Do momentu obalenia domniemania, to Tomasz jest uznawany za twórcę. Spór musi zostać rozstrzygnięty przed sądem, który oceni dowody obu stron.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 8 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 8 ust. 2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w poradniku (SEO)
- twórca jako podmiot praw autorskich
- autorstwo dzieł stworzonych przez sztuczną inteligencję
- status twórcy w prawie autorskim
- domniemanie autorstwa w prawie autorskim
Linki do źródeł
- Tekst ustawy: Prawo autorskie i prawa pokrewne – sejm.gov.pl
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego: Prawa autorskie – gov.pl
- Parlament Europejski – Rezolucja w sprawie robotyki i SI 2017
- Parlament Europejski – Rezolucja w sprawie SI i robotyki 2019