Znak towarowy to nie tylko logo czy nazwa przedsiębiorstwa. Może przybrać bardzo różne formy – od prostych napisów i grafik, aż po dźwięki, zapachy, a nawet układ wnętrza sklepu. Wspólną cechą wszystkich znaków towarowych jest to, że muszą być postrzegane zmysłowo – wzrokiem, słuchem, węchem lub dotykiem.
Z tego względu wyróżnia się dwie podstawowe grupy znaków:
- konwencjonalne – tradycyjne, najczęściej spotykane,
- niekonwencjonalne – coraz popularniejsze, oddziałujące także na inne zmysły niż wzrok.
Konwencjonalne znaki towarowe
Do oznaczeń konwencjonalnych zalicza się:
- znaki słowne – nazwy, wyrażenia, slogany,
- znaki graficzne – rysunki, logotypy, symbole,
- znaki słowno-graficzne – połączenie elementów tekstowych i graficznych.
Są to znaki najprostsze do zarejestrowania, ponieważ łatwo je przedstawić graficznie i jednoznacznie powiązać z danym przedsiębiorcą.
Niekonwencjonalne znaki towarowe
Poza tradycyjnymi oznaczeniami istnieją także znaki niekonwencjonalne, które mogą być widzialne (np. kolory, hologramy, znaki przestrzenne, ruchome, pozycyjne) albo niewidzialne (np. dźwięki, zapachy, smaki, znaki dotykowe).
Znaki przestrzenne
Definicja
Znaki przestrzenne (trójwymiarowe) rozpoznaje się przy użyciu wzroku i dotyku. Najczęściej są to różne formy przedstawieniowe towaru lub jego opakowania, takie jak:
- charakterystyczne kształty butelek,
- unikalne flakony perfum,
- nietypowe opakowania żywności.
Ograniczenia rejestracji
Znak przestrzenny podlegający rejestracji nie może składać się wyłącznie z kształtu:
- wynikającego z charakteru samych towarów,
- niezbędnego do uzyskania określonego efektu technicznego,
- zwiększającego wyłącznie wartość towaru.
Kształt musi umożliwiać odróżnienie towaru od innych. Jeśli jest powszechny, klient nie będzie w stanie skojarzyć go z jednym producentem.
Orzecznictwo
- WSA w Warszawie (wyrok z 18.07.2014 r., VI SA/Wa 2897/13, LEX nr 1563447) wskazał, że kształty narzucone przez funkcje wyrobu, a nie chronione patentem czy wzorem przemysłowym, mogą być wykorzystywane przez wszystkich.
- Trybunał Sprawiedliwości (wyrok z 12.01.2006 r., C-173/04 P, Deutsche SiSi-Werke GmbH & Co. Betriebs KG, EU:C:2006:20) potwierdził, że kryteria oceny charakteru odróżniającego trójwymiarowych znaków towarowych nie różnią się od kryteriów stosowanych do innych znaków.
Przykład
Przedsiębiorca z Wrocławia produkujący napoje energetyczne wprowadził na rynek butelkę w kształcie skręconej spirali. Ponieważ kształt ten nie wynikał ani z funkcji opakowania, ani z technicznych wymogów produkcji, a jednocześnie był unikalny, mógł zostać objęty ochroną jako znak przestrzenny.
Kolor i kombinacja kolorów jako znak towarowy
Na czym polega znak towarowy w postaci koloru?
Znak towarowy może przyjąć formę:
- pojedynczego koloru bez konturów,
- kombinacji kolorów bez konturów.
W praktyce oznacza to, że chroniony jest sam kolor lub zestawienie kolorów, niezależnie od konkretnego kształtu czy wzoru, w jakim zostanie wykorzystany.
Wymogi rejestracji
Aby kolor mógł zostać zarejestrowany jako znak towarowy, musi być przedstawiony w sposób jasny, precyzyjny i obiektywny. Zgłaszający powinien:
- dołączyć opis słowny koloru,
- załączyć próbkę koloru,
- wskazać jego kod w uznanym międzynarodowo systemie (np. RAL, CMYK, Pantone).
Nie wystarczy zwykłe wydrukowanie koloru na kartce papieru – taki sposób nie zapewnia trwałości ani dokładności.
Orzecznictwo
- Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 6.05.2003 r. (C-104/01, Libertel Groep BV v. Benelux-Merkenbureau, EU:C:2003:244) wskazał, że opis koloru musi być kompletny, precyzyjny i obiektywny.
- Trybunał w wyroku z 24.06.2004 r. (C-49/02, Heidelberger Bauchemie, EU:C:2004:384) uznał, że ochrona może obejmować także kompozycję kolorów, ale tylko wtedy, gdy proporcje i sposób połączenia są określone w sposób trwały i jednoznaczny.
- W sprawie Red Bull GmbH (wyrok TS z 29.07.2019 r., C-124/18, EU:C:2019:641) sąd stwierdził, że samo podanie proporcji 50:50 dla dwóch kolorów nie spełnia wymogu trwałości i precyzji, bo umożliwia tworzenie nieskończonej liczby kombinacji.
- Sąd Najwyższy (wyrok z 21.10.2010 r., IV CSK 231/10, LEX nr 688516) podkreślił, że nie można dopuścić do monopolizacji pojedynczych kolorów, ponieważ ograniczałoby to uczciwą konkurencję.
Ograniczenia
Ochrona dla pojedynczego koloru lub prostej kombinacji kolorów powinna być wyjątkiem, ponieważ:
- na rynku istnieje naturalne zapotrzebowanie na ograniczoną liczbę kolorów,
- monopolizacja koloru mogłaby utrudniać innym przedsiębiorcom prowadzenie działalności.
Przykład
Firma z Krakowa produkująca kosmetyki do włosów próbowała zastrzec dla siebie odcień turkusowego błękitu w systemie Pantone. Urząd odmówił rejestracji, uznając, że kolor ten nie posiada sam w sobie charakteru odróżniającego i jest zbyt często wykorzystywany w branży kosmetycznej. Inaczej mogłoby być, gdyby przedsiębiorca przedstawił wieloletnie dowody na to, że klienci kojarzą ten konkretny odcień wyłącznie z jego marką.
Znaki dźwiękowe
Definicja
Znakami dźwiękowymi są oznaczenia, które można rozpoznać za pomocą słuchu. Mogą to być:
- krótkie melodie,
- charakterystyczne sygnały dźwiękowe,
- odgłosy przyrody,
- okrzyki lub inne unikalne dźwięki.
Dźwięk może stać się znakiem towarowym, jeżeli pozwala konsumentowi jednoznacznie skojarzyć go z określonym przedsiębiorstwem lub produktem.
Ograniczenia
Nie każdy dźwięk może być zarejestrowany. Sąd Unii Europejskiej w wyroku z 7.07.2021 r. (T-668/19, EU:T:2021:420) uznał, że dźwięk otwierania puszki (połączony z chwilą ciszy i szumem musujących bąbelków) nie może być chroniony. Był to bowiem element czysto techniczny i funkcjonalny, związany z otwieraniem opakowania, a nie wskazówka pochodzenia handlowego.
Zasada jest więc taka, że jeżeli dany dźwięk:
- jest naturalnie związany z funkcją towaru,
- albo pełni jedynie rolę techniczną,
to nie będzie mógł uzyskać ochrony prawnej jako znak towarowy.
Wymogi przedstawienia graficznego
Zgodnie z orzecznictwem, wymóg przedstawienia znaku dźwiękowego nie jest spełniony, jeżeli:
- zgłoszenie zawiera tylko opis słowny (np. „ryk lwa”, „szum morza”),
- użyto wyłącznie onomatopei (np. „miau”, „boom”),
- zgłoszenie ogranicza się do prostych nut bez dodatkowych oznaczeń.
Natomiast wymóg graficznego przedstawienia jest spełniony, gdy znak zostanie zapisany w formie nut na pięciolinii z podziałem na takty, zawierających klucz, nuty, pauzy i znaki chromatyczne.
Taką interpretację potwierdził Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 27.11.2003 r. (C-283/01, Shield Mark BV v. Joost Kist, EU:C:2003:641).
Przykład
Producent sprzętu AGD z Poznania chciał zastrzec dla siebie dźwięk krótkiej melodii odtwarzanej przy włączeniu pralki. Zgłoszenie w formie opisu „trzy wysokie tony i jeden niski” nie zostało przyjęte. Dopiero przedstawienie dźwięku w zapisie nutowym wraz z plikiem audio umożliwiło skuteczną rejestrację.
Znaki zapachowe
Definicja
Znakami zapachowymi są oznaczenia rozpoznawalne za pomocą węchu. Teoretycznie mogą to być różne zapachy przypisane do towarów – np. woń wanilii w butach sportowych czy zapach świeżo skoszonej trawy w piłeczkach tenisowych.
Historia rejestracji
Dotychczas tylko raz udało się zarejestrować znak zapachowy w Unii Europejskiej. Była to sprawa Venootschap Onder Firma Senta Aromatic Marketing’s Application (1999, E.T.M.R. 429 OHIM BoA R156/1998/2.1999 r.), w której zaakceptowano zgłoszenie zapachu świeżo skoszonej trawy dla piłeczek tenisowych. Zgłoszenie opierało się na słownym opisie zapachu.
Później jednak linia orzecznicza się zmieniła i obecnie przyjmuje się, że nie istnieje techniczna możliwość skutecznego przedstawienia zapachu w sposób wymagany do rejestracji.
Wymogi i problemy
Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 12.12.2002 r. (C-273/00, Ralf Sieckmann v. Deutsches Patent-und Markenamt) stwierdził, że:
- sam opis słowny zapachu nie jest wystarczająco jasny i obiektywny,
- wzór chemiczny nie oddaje samego zapachu, a jedynie jego skład,
- próbka zapachu nie ma cech trwałości i nie stanowi graficznego przedstawienia,
- żadna z tych metod – ani osobno, ani w połączeniu – nie spełnia kryteriów graficznego przedstawienia znaku towarowego.
Oznacza to, że obecnie rejestracja znaków zapachowych jest praktycznie niemożliwa.
Przykład
Jedna z firm odzieżowych próbowała zgłosić zapach lawendy jako znak towarowy dla swojej kolekcji ubrań. Urząd odmówił, wskazując, że nie da się jednoznacznie i trwale przedstawić zapachu w dokumentacji rejestrowej. Zgłaszający podał jedynie opis słowny oraz dostarczył próbkę olejku lawendowego, co nie spełniło wymogów określonych w orzecznictwie.
Znaki smakowe
Definicja
Znaki smakowe to oznaczenia rozpoznawalne za pomocą zmysłu smaku. Teoretycznie mogłyby one polegać np. na przypisaniu charakterystycznego smaku do konkretnego produktu lub usługi.
Aktualny stan prawny
Do tej pory żaden znak smakowy nie został zarejestrowany jako znak towarowy. Wynika to z szeregu trudności praktycznych i prawnych:
- nietrwałość próbki smaku – z biegiem czasu ulega ona zmianom,
- subiektywne postrzeganie smaku – różne osoby mogą odczuwać go odmiennie,
- niemożność precyzyjnego graficznego przedstawienia – np. wzór chemiczny nie jest dla przeciętnego odbiorcy jednoznacznym opisem smaku,
- funkcjonalny charakter smaku – np. smak w napojach czy jedzeniu jest naturalną cechą produktu, a nie oznaczeniem odróżniającym.
Orzecznictwo
W sprawie C-273/00, Ralf Sieckmann v. Deutsches Patent-und Markenamt Trybunał Sprawiedliwości wskazał wymogi graficznej przedstawialności znaku. Zgodnie z tym orzeczeniem oznaczenie musi być:
- jasne,
- precyzyjne,
- samodzielne,
- łatwo dostępne,
- zrozumiałe,
- trwałe,
- obiektywne.
Smak – ze względu na swoją naturę – nie spełnia tych wymagań, dlatego rejestracja znaków smakowych jest obecnie uznawana za niedopuszczalną.
Przykład
Producent leków próbował zastrzec smak wiśniowy dla syropu przeciwkaszlowego. Urząd odmówił, wskazując, że smak nie może być uznany za samodzielne oznaczenie odróżniające. Co więcej, smak wiśniowy jest powszechnie stosowany w branży farmaceutycznej i nie może być zmonopolizowany przez jedną firmę.
Inne nietypowe znaki towarowe
Oprócz znaków zapachowych i smakowych prawo dopuszcza również inne, mniej oczywiste formy oznaczeń, które można zakwalifikować jako znaki niekonwencjonalne.
Hologramy
Hologramy to oznaczenia wizualnie wielowarstwowe i zmienne, które różnią się w zależności od kąta patrzenia. Aby mogły być chronione jako znak towarowy, muszą być przedstawione w zgłoszeniu poprzez:
- plik wideo,
- graficzne lub fotograficzne ujęcia pokazujące wszystkie istotne efekty hologramu.
Przykład:
Znak VIDEO FUTUR (ZTUE 002117034) został zarejestrowany jako hologram.
Multimedialne znaki towarowe
Multimedialny znak towarowy składa się z połączenia obrazu i dźwięku albo przechodzi w taką kombinację. Do zgłoszenia należy dołączyć plik audiowizualny przedstawiający tę sekwencję.
Znaki ruchome
Ruchome znaki towarowe to oznaczenia, które przedstawiają określony ruch lub zmianę układu elementów. Mogą być zgłoszone w formie:
- pliku wideo,
- serii następujących po sobie obrazów (najlepiej ponumerowanych lub opatrzonych opisem).
Przykłady:
- tzw. „cieszynki piłkarskie”,
- „autorski sposób solenia mięsa”,
- znak NOKIA (CTM 3429909).
Znaki dotykowe
Znaki dotykowe rozpoznaje się za pomocą zmysłu dotyku. Mogą to być np.:
- struktura powierzchni,
- faktura materiału,
- szczególna budowa towaru.
Przykład:
Znak „Underberg” zapisany alfabetem Braille’a (CTM 30259811).
Znaki pozycyjne
Pozycyjny znak towarowy polega na specyficznym sposobie umieszczenia oznaczenia na produkcie.
W zgłoszeniu należy przedstawić reprodukcję pokazującą dokładne ustawienie znaku i jego proporcje względem towaru. Elementy nieobjęte wnioskiem powinny być zaznaczone linią przerywaną.
Znaki plastyczne
Znaki plastyczne odnoszą się do wyglądu przestrzeni handlowej lub wnętrza lokalu.
Przykład:
Wystrój i układ sklepu Apple zostały zgłoszone jako znak towarowy w odniesieniu do usług handlu detalicznego. Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 10.07.2014 r. (C-421/13, Apple Inc. v. Deutsches Patent- und Markenamt, EU:C:2014:2070) potwierdził, że przedstawienie flagowego sklepu Apple może stanowić znak towarowy, jeżeli odbiega od norm i zwyczajów rynkowych i pozwala klientowi skojarzyć go z danym przedsiębiorstwem.
Podstawa prawna
W tekście przywołano następujące przepisy:
- art. 120 ust. 1 – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2021 r. poz. 324 ze zm.),
- art. 129(1) ust. 1–2 – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej,
- art. 4 ust. 1 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 154/1).
Orzecznictwo powołane w poradniku
- Wyrok WSA w Warszawie z 18.07.2014 r., VI SA/Wa 2897/13, LEX nr 1563447,
- Wyrok TS (pierwsza izba) z 12.01.2006 r., C-173/04 P, Deutsche SiSi-Werke GmbH & Co. Betriebs KG, EU:C:2006:20,
- Wyrok TS z 6.05.2003 r., C-104/01, Libertel Groep BV v. Benelux-Merkenbureau, EU:C:2003:244,
- Wyrok TS z 24.06.2004 r., C-49/02, Heidelberger Bauchemie, EU:C:2004:384,
- Wyrok TS z 29.07.2019 r., C-124/18, Red Bull GmbH v. EUIPO, EU:C:2019:641,
- Wyrok SN z 21.10.2010 r., IV CSK 231/10, LEX nr 688516,
- Wyrok Sądu UE z 7.07.2021 r., T-668/19, EU:T:2021:420,
- Wyrok TS z 27.11.2003 r., C-283/01, Shield Mark BV v. Joost Kist, EU:C:2003:641,
- Wyrok TS z 12.12.2002 r., C-273/00, Ralf Sieckmann v. Deutsches Patent-und Markenamt, EU:C:2002:748,
- Wyrok TS z 10.07.2014 r., C-421/13, Apple Inc. v. Deutsches Patent- und Markenamt, EU:C:2014:2070.
Tematy porad zawartych w poradniku
- rodzaje znaków towarowych ze względu na formę przedstawieniową,
- niekonwencjonalne znaki towarowe przykłady,
- rejestracja znaku przestrzennego 3D,
- kolor jako znak towarowy – orzecznictwo,
- znak dźwiękowy, zapachowy i smakowy – czy możliwa rejestracja.