Postępowanie upadłościowe to procedura szczególna, która w istotny sposób modyfikuje zasady dochodzenia wierzytelności. Droga, jaką wierzyciel musi obrać, zależy od charakteru jego roszczenia, a także od tego, na jakim etapie znajdowało się ono w chwili ogłoszenia upadłości. W niniejszym poradniku omawiamy różnice proceduralne, spory interpretacyjne oraz projektowane zmiany ustawowe.
Kategorie wierzytelności i sposób ich dochodzenia
W postępowaniu upadłościowym wyróżnia się kilka kategorii wierzytelności, które podlegają odmiennym zasadom dochodzenia:
- wierzytelności upadłościowe – zasadniczo dochodzone w drodze zgłoszenia wierzytelności. Należy pamiętać, że do tej kategorii zalicza się nie tylko roszczenia powstałe przed ogłoszeniem upadłości, ale również niektóre wierzytelności powstałe już po jej ogłoszeniu.
- zobowiązania masy upadłości – roszczenia cywilnoprawne i publicznoprawne powstałe po ogłoszeniu upadłości. Co do zasady są dochodzone na zasadach ogólnych, jednak ustawodawca przewidział wyjątki – część z nich (np. wynagrodzenie syndyka, wynagrodzenie członków rady wierzycieli, koszty organów upadłego) może być dochodzona wyłącznie w ramach postępowania upadłościowego.
- zobowiązania upadłego powstałe po ogłoszeniu upadłości, które w ogóle nie uczestniczą w postępowaniu upadłościowym – są one dochodzone na zasadach ogólnych (cywilnych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych, podatkowych), ale zawsze z udziałem upadłego.
- roszczenia wynikające z praw podmiotowych bezwzględnych (np. roszczenia windykacyjne, roszczenia o ochronę praw własności intelektualnej). Dochodzenie takich roszczeń odbywa się na zasadach ogólnych, a szczególną formą ich realizacji może być powództwo o wyłączenie z masy upadłości. Roszczenia te nie są zaspokajane z masy upadłości, lecz z rzeczy i praw majątkowych, które w ogóle nie powinny wejść do masy.
📌 Przykład:
W czerwcu 2024 r. spółka „Tech-Bud” ogłosiła upadłość.
- Jej wierzyciel – bank, u którego zaciągnęła kredyt w 2022 r. – musi zgłosić swoją wierzytelność syndykowi.
- Z kolei firma sprzątająca świadcząca usługi po dniu ogłoszenia upadłości może dochodzić zapłaty na zasadach ogólnych jako wierzyciel masy upadłości.
- Natomiast osoba fizyczna, której spółka zajęła nieruchomość bez tytułu prawnego, może wytoczyć powództwo windykacyjne o wyłączenie tej nieruchomości z masy upadłości.
Dochodzenie wierzytelności podlegających zgłoszeniu
Wierzytelności wynikające z zobowiązań upadłego, które podlegają umieszczeniu na liście wierzytelności, należy analizować w dwóch kontekstach:
- Wierzytelność była dochodzona w postępowaniu rozpoznawczym (np. cywilnym, administracyjnym, podatkowym, sądowoadministracyjnym) w dniu ogłoszenia upadłości.
- Zgodnie z art. 144 i 145 Prawa upadłościowego, a także art. 174 § 1 pkt 4 i § 2 oraz art. 180¹ § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. i art. 124 § 1 pkt 4 p.p.s.a., postępowanie to ulega zawieszeniu.
- Dalsze jego prowadzenie możliwe jest wyłącznie z udziałem syndyka.
- Jeśli wierzytelność powinna zostać zgłoszona w upadłości, postępowanie może być kontynuowane tylko wtedy, gdy po przejściu pełnej ścieżki przewidzianej ustawą wierzytelność ta nie znajdzie się na liście wierzytelności.
- Wierzytelność nie była objęta żadnym postępowaniem rozpoznawczym w dniu ogłoszenia upadłości.
- W takim przypadku wyłączną drogą dochodzenia jest zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.
- Dochodzenie jej przeciwko syndykowi lub upadłemu poza tym postępowaniem jest niedopuszczalne.
- Zgodnie z art. 263 p.u., dopiero po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego można dochodzić takiej wierzytelności w trybie ogólnym.
Spór o „wyczerpanie trybu”
Istotnym zagadnieniem jest interpretacja zwrotu „po wyczerpaniu trybu określonego ustawą” (art. 145 ust. 1 p.u.). W doktrynie pojawiły się różne stanowiska:
- część prawników twierdzi, że wierzyciel musi przejść całą ścieżkę: zgłoszenie wierzytelności → sprzeciw do sędziego-komisarza → zażalenie do sądu upadłościowego,
- inni uznają, że wystarczy samo zgłoszenie wierzytelności,
- istnieje także pogląd pośredni, że zakres „wyczerpania” zależy od tego, z jakich środków prawnych wierzyciel faktycznie skorzystał.
Sąd Najwyższy w uchwale z 16 grudnia 2020 r., III CZP 96/20, przesądził:
„Dla wyczerpania trybu, o którym mowa w art. 145 ust. 1 ustawy z 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, konieczne jest zaskarżenie odmowy uznania wierzytelności sprzeciwem do sędziego-komisarza, a w razie nieuwzględnienia sprzeciwu – wniesienie zażalenia do sądu upadłościowego.”
Planowane zmiany w art. 145 Prawa upadłościowego
Projekt ustawy z dnia 24 maja 2022 r. o zmianie ustawy – Prawo restrukturyzacyjne oraz ustawy – Prawo upadłościowe przewiduje istotne złagodzenie obowiązków wierzycieli. Nowe brzmienie art. 145 p.u. stanowi, że:
„Postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym pomimo dokonania zgłoszenia wierzytelności wierzytelność ta nie została umieszczona na liście wierzytelności i bezskutecznie minął termin do wniesienia sprzeciwu co do uznania bądź odmowy uznania tej wierzytelności. W przypadku wniesienia sprzeciwu postępowanie (…) może być podjęte przeciwko syndykowi po prawomocnym rozpoznaniu sprzeciwu.”
Dodatkowo wprowadzono ust. 1a, zgodnie z którym druga strona takiego postępowania może dochodzić kosztów procesu poprzez zgłoszenie ich syndykowi. Koszty te są zaspokajane w tej samej kategorii co wierzytelność objęta postępowaniem, a jeśli chodziło wyłącznie o odsetki – w kategorii trzeciej.
Praktyczne skutki zmian
Projektowana nowelizacja zmierza do poluzowania rygorów fiskalnych i formalnych wobec wierzycieli. Minimum staranności wymaganej od wierzyciela to prawidłowe zgłoszenie wierzytelności. Nie będzie on musiał wnosić sprzeciwu ani zażalenia, aby później móc kontynuować proces przed sądem czy organem administracyjnym.
Oznacza to, że jeśli wierzyciel:
- zgłosił wierzytelność, ale nie znalazła się ona na liście,
- minął termin do sprzeciwu, albo sprzeciw/zażalenie zostały prawomocnie oddalone,
to postępowanie sądowe lub administracyjne będzie mogło być z urzędu podjęte przeciwko syndykowi.
Problemy na styku postępowania upadłościowego i administracyjnego
Szczególne trudności pojawiają się przy wierzytelnościach publicznoprawnych (np. podatkach, opłatach administracyjnych). W przeciwieństwie do k.p.c., w k.p.a. i Ordynacji podatkowej brak jest przepisu odpowiadającego art. 174 k.p.c., który nakazywałby obligatoryjne zawieszenie postępowania po ogłoszeniu upadłości.
Poglądy w orzecznictwie i doktrynie
- W części orzeczeń sądów administracyjnych przyjęto, że postępowanie administracyjne może być kontynuowane z udziałem syndyka, niezależnie od zgłoszenia wierzytelności.
- Zdecydowana większość doktryny prawa upadłościowego odrzuca to stanowisko.
A. Hrycaj wskazuje, że właściwą podstawą do zawieszenia jest art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a.:
„Organ administracyjny zawiesza postępowanie, gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd.”
W tym przypadku zagadnieniem wstępnym jest rozstrzygnięcie zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.
Wyjątek – decyzje konstytutywne
W przypadku wierzytelności podatkowych, które powstają dopiero na podstawie konstytutywnej decyzji organu podatkowego, dopuszczalne jest prowadzenie postępowania administracyjnego aż do wydania decyzji. Po jej doręczeniu postępowanie powinno jednak zostać zawieszone, a wierzyciel musi zgłosić wierzytelność w upadłości.
Niedopuszczalność nowych postępowań po ogłoszeniu upadłości
W sytuacji, gdy wierzytelność nie była objęta żadnym postępowaniem w chwili ogłoszenia upadłości, wierzyciel może dochodzić jej wyłącznie w postępowaniu upadłościowym. Próba wytoczenia powództwa po ogłoszeniu upadłości jest niedopuszczalna.
Dopiero po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego (art. 263 p.u.) można wystąpić na drogę procesu.
Co w przypadku błędnie wniesionego pozwu?
W praktyce zdarza się, że wierzyciel – zamiast zgłosić wierzytelność – wytacza powództwo cywilne. Jak powinna postąpić wówczas strona i sąd?
W nauce prawa wykształcono aż dziewięć koncepcji wyjaśniających niedopuszczalność takiego postępowania. Najbardziej ugruntowana (jeszcze na gruncie Prawa upadłościowego z 1934 r.) zakładała, że sąd nie odrzuca pozwu, ale przekazuje go sędziemu-komisarzowi (art. 201 § 1 i 2 k.p.c. stosowany per analogiam).
Dziś sytuacja jest bardziej skomplikowana, ponieważ zgłoszenia wierzytelności dokonuje się za pośrednictwem systemu teleinformatycznego (art. 241 p.u.), a jego oceny dokonuje syndyk, a nie sędzia-komisarz. Jednak doktryna (m.in. A. Jakubecki) podkreśla, że zgłoszenie wierzytelności w upadłości nadal ma charakter sądowego dochodzenia roszczeń.
W konsekwencji sąd, przekazując pozew syndykowi, powinien pouczyć wierzyciela o treści art. 216a p.u.:
„Pisma niewniesione za pośrednictwem systemu teleinformatycznego nie wywołują skutków prawnych.”
Jeżeli sąd nie pouczy wierzyciela, powinien to zrobić syndyk, wskazując dodatkowo sposób założenia konta i uwierzytelnienia się w systemie.
W praktyce błędnie wniesiony pozew, po złożeniu go poprawnie w systemie, będzie traktowany jako spóźnione zgłoszenie wierzytelności, a wierzyciel będzie musiał uiścić ryczałt, o którym mowa w art. 235 ust. 1 p.u.
📌 Przykład:
W listopadzie 2024 r. wierzyciel spółki „EcoTrans” zamiast zgłosić wierzytelność w systemie, wnosi pozew do sądu cywilnego o zapłatę 150 tys. zł. Sąd – zamiast odrzucić pozew – przekazuje go syndykowi i poucza wierzyciela, że musi złożyć zgłoszenie elektronicznie. Wierzyciel robi to, ale z opóźnieniem, więc oprócz zgłoszenia musi zapłacić ryczałt przewidziany w art. 235 ust. 1 p.u.
Podstawa prawna
W treści poradnika powołano się na następujące przepisy:
- art. 144–145, art. 216a, art. 235, art. 241, art. 263 – ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe
- art. 174 § 1 pkt 4 i § 2, art. 180¹ § 1 pkt 5 lit. b, art. 201 § 1 i 2, art. 355 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 97 § 1 pkt 4 – Kodeks postępowania administracyjnego
- art. 124 § 1 pkt 4 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Tematy porad zawarte w artykule
- dochodzenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym
- wyczerpanie trybu zgłoszenia wierzytelności a dalsze postępowanie
- zobowiązania masy upadłości i ich szczególny tryb dochodzenia
- roszczenia publicznoprawne w upadłości i ich relacja do postępowania administracyjnego
- skutki wniesienia pozwu zamiast zgłoszenia wierzytelności
Frazy long-tail SEO
- „dochodzić wierzytelności w postępowaniu upadłościowym”
- „zgłoszenie wierzytelności do syndyka w upadłości”
- „zobowiązania masy upadłości a wierzytelności upadłościowe”
- „wyczerpanie trybu w postępowaniu upadłościowym”
- „błędne wniesienie pozwu zamiast zgłoszenia wierzytelności”