Postępowanie upadłościowe wiąże się nie tylko z kosztami wymienionymi wprost w art. 230 ust. 2 Prawa upadłościowego. Katalog innych zobowiązań masy upadłości ma charakter otwarty, co oznacza, że w praktyce mogą powstawać także inne należności – zarówno w toku samego postępowania upadłościowego, jak i w jego „przedpolu”. Poniżej omawiamy najważniejsze z nich.
Wynagrodzenie nadzorców i zarządców w restrukturyzacji
Prawo upadłościowe z 1934 r. zaliczało do zobowiązań masy m.in. koszty postępowania układowego i czynności dokonanych przez nadzorcę. Obecnie podobne należności – np. wynagrodzenie nadzorcy sądowego lub zarządcy – nie wynikają z czynności dłużnika, lecz z orzeczenia sądu restrukturyzacyjnego (art. 45 ust. 1 i art. 59 ust. 1 p.r.).
👉 Co to oznacza w praktyce?
- Wynagrodzenie ustalane jest dopiero po zakończeniu lub umorzeniu restrukturyzacji.
- Ma charakter procesowy, podobnie jak wynagrodzenie syndyka.
- Wyjątkiem jest wynagrodzenie nadzorcy układu, które ustala się w umowie z dłużnikiem (art. 35 p.r.) – w tym przypadku jest to zwykłe zobowiązanie upadłego.
Jeżeli orzeczenie o przyznaniu wynagrodzenia nadzorcy uprawomocni się w toku postępowania upadłościowego, staje się ono innym zobowiązaniem masy upadłości w rozumieniu art. 230 ust. 2 p.u.
Przykład
Spółka „Alfa” była w restrukturyzacji, a nadzorca sądowy pełnił swoją funkcję przez rok. Po jej umorzeniu sąd ustalił jego wynagrodzenie. Kilka miesięcy później spółka ogłosiła upadłość. Wynagrodzenie nadzorcy, zatwierdzone już w trakcie postępowania upadłościowego, syndyk zaliczył do zobowiązań masy upadłości.
Wynagrodzenie tymczasowego nadzorcy lub zarządcy przymusowego
Podobne zasady dotyczą osób pełniących funkcję tymczasowego nadzorcy sądowego lub zarządcy przymusowego w postępowaniu o ogłoszenie upadłości (art. 38 ust. 1b–1c, art. 40 ust. 4 p.u.).
Ich działania mają na celu zabezpieczenie majątku dłużnika, zanim jeszcze formalnie ogłoszona zostanie upadłość. Dlatego wynagrodzenie tych organów, ustalone prawomocnym orzeczeniem, również uznaje się za zobowiązanie masy upadłości.
Zobowiązania publicznoprawne powstałe w wyniku decyzji administracyjnej
Szczególnie problematyczne są zobowiązania podatkowe, które powstają dopiero w wyniku konstytutywnej decyzji administracyjnej – mimo że dotyczą zdarzeń sprzed ogłoszenia upadłości.
Przykład: decyzja o odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki (art. 116 w zw. z art. 108 o.p.).
- Odpowiedzialność taka powstaje dopiero z chwilą doręczenia decyzji (art. 21 § 1 pkt 2 o.p.).
- Jeżeli doręczenie nastąpi już po ogłoszeniu upadłości, należność traktuje się jako „zobowiązanie powstałe po ogłoszeniu upadłości”.
⚠️ Prowadzi to do sytuacji, w której wierzyciele publicznoprawni (np. fiskus) są uprzywilejowani względem innych wierzycieli, mimo że faktycznie chodzi o te same zdarzenia z przeszłości. W przypadku wyroku cywilnego (np. na podstawie art. 299 k.s.h.) należność będzie zwykłym zobowiązaniem upadłego, zaspokajanym w jednej z kategorii wskazanych w art. 342 p.u.
Zdaniem części doktryny takie różnicowanie jest sprzeczne z zasadą równości (art. 32 Konstytucji RP) i nie ma uzasadnienia aksjologicznego.
Środki na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego
Szczególnym zobowiązaniem masy upadłości, niewymienionym w art. 230 ust. 2 p.u., jest kwota na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego i jego rodziny (art. 342a p.u.).
- Pochodzi ze sprzedaży mieszkania lub domu wchodzącego w skład masy.
- Określa ją sędzia-komisarz w postanowieniu, na wniosek upadłego.
- Kwota odpowiada przeciętnemu czynszowi najmu w danej miejscowości za okres 12–24 miesięcy.
- Może być wypłacana w formie zaliczek jeszcze przed sprzedażą nieruchomości (art. 342 ust. 3 p.u.).
Przykład
Pan Michał prowadził jednoosobową działalność i ogłosił upadłość. Jego mieszkanie sprzedano w toku postępowania. Na jego wniosek sąd przyznał mu środki w wysokości odpowiadającej czynszowi za 18 miesięcy wynajmu lokalu w mieście, w którym mieszkał. Pieniądze te zostały wypłacone z funduszów masy upadłości – przed zaspokojeniem wierzycieli.
Podsumowanie
Do zobowiązań masy upadłości niewymienionych w art. 230 ust. 2 p.u. zaliczamy m.in.:
- wynagrodzenie nadzorców i zarządców (restrukturyzacyjnych, tymczasowych, przymusowych),
- zobowiązania podatkowe powstające w wyniku konstytutywnych decyzji administracyjnych,
- kwoty przeznaczone na potrzeby mieszkaniowe upadłego i jego rodziny.
Każdy z tych wydatków powstaje dopiero w toku lub w bezpośrednim związku z postępowaniem upadłościowym, co uzasadnia ich zaliczenie do „innych zobowiązań masy upadłości”.
Podstawa prawna
- art. 2 ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 38 ust. 1b–1c, art. 40 ust. 4, art. 230 ust. 2, art. 236 i n., art. 342 ust. 1 pkt 1, art. 342 ust. 3, art. 342a ust. 1–2 – Prawo upadłościowe
- art. 35, art. 45 ust. 1, art. 59 ust. 1 – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 108, art. 116, art. 21 § 1 pkt 2 – Ordynacja podatkowa
- art. 299 – Kodeks spółek handlowych
- art. 32 – Konstytucja RP
Tematy porad zawartych w poradniku
- inne zobowiązania masy upadłości
- wynagrodzenie nadzorcy sądowego i zarządcy przymusowego
- zobowiązania podatkowe w upadłości
- środki na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego