Koszty postępowania upadłościowego nie ograniczają się wyłącznie do tych, które zostały wymienione w art. 230 ust. 1 Prawa upadłościowego (p.u.). W praktyce zaliczamy do nich również szereg innych wydatków, które – choć nie wynikają bezpośrednio z czynności związanych z ustaleniem, zabezpieczeniem, zarządem i likwidacją masy upadłości oraz ustaleniem wierzytelności – zostały wprost wskazane w przepisach szczególnych.
Poniżej przedstawiam szczegółowe omówienie wybranych kosztów, które ustawodawca uznał za koszty postępowania upadłościowego, mimo że ich charakter nie zawsze wpisuje się w klasyczne rozumienie tego pojęcia.
Wydatki zaliczane do kosztów postępowania upadłościowego na podstawie przepisów szczególnych
Do kosztów postępowania upadłościowego, poza art. 230 ust. 1 p.u., zaliczają się m.in.:
- koszty wprowadzenia syndyka w posiadanie majątku niewydanego przez upadłego (art. 174 ust. 2 p.u.);
- koszty związane z funkcjonowaniem organów upadłego i realizacją jego uprawnień organizacyjnych (art. 185 ust. 4 p.u.);
- roszczenia banku o wynagrodzenie z tytułu umów przechowania i skrytek sejfowych po ogłoszeniu upadłości (art. 113 p.u.);
- koszty ujawnienia informacji o upadłości w rejestrach publicznych (art. 459 ust. 3 p.u.);
- wynagrodzenie kuratora w postępowaniu upadłościowym zakładu ubezpieczeń (art. 473 ust. 3 p.u.);
- koszty międzynarodowych postępowań upadłościowych wynikające z rozporządzenia 2015/848, np. koszty obwieszczeń w innych państwach członkowskich UE czy koordynacji postępowań.
Najwięcej kontrowersji budzą jednak dwie kategorie wydatków: koszty wprowadzenia syndyka w posiadanie majątku (art. 174 p.u.) oraz koszty funkcjonowania organów upadłego (art. 185 ust. 4 p.u.).
Koszty wprowadzenia syndyka w posiadanie majątku (art. 174 p.u.)
W przypadku gdy upadły lub jego reprezentanci nie wydają syndykowi majątku, konieczne może być zastosowanie przymusu komorniczego. Procedura ta wiąże się z kosztami, które w pierwszej kolejności tymczasowo pokrywa Skarb Państwa. Następnie środki te powinny być zwrócone do budżetu z masy upadłości.
Zwrot kosztów na rzecz Skarbu Państwa następuje, gdy:
- upadły jest osobą fizyczną,
- upadły nie jest osobą fizyczną, ale koszty nie mogą być wyegzekwowane od osób utrudniających objęcie majątku przez syndyka.
Jeżeli natomiast utrudnienia stwarzają reprezentanci upadłego (np. członkowie zarządu spółki), to to oni powinni pokryć koszty, a nie masa upadłości. Wysokość kosztów ustala sędzia-komisarz w postanowieniu.
📌 Przykład:
Spółka „TechPol” ogłosiła upadłość. Jej zarząd nie wydał syndykowi dokumentów i części sprzętu komputerowego. Komornik, na podstawie postanowienia sądu, przeprowadził czynności wprowadzenia syndyka w posiadanie majątku. Koszty początkowo pokrył Skarb Państwa, ale następnie sędzia-komisarz zobowiązał członków zarządu do ich zwrotu. Dopiero w przypadku bezskutecznej egzekucji koszty te obciążyłyby masę upadłości.
Koszty funkcjonowania organów upadłego (art. 185 ust. 4 p.u.)
Ogłoszenie upadłości nie powoduje utraty osobowości prawnej przez dłużnika. Oznacza to, że jego organy (np. zarząd, rada nadzorcza) nadal formalnie istnieją i ponoszą określone koszty, np. związane z organizacją posiedzeń, zgłaszaniem zmian w rejestrze przedsiębiorców czy prowadzeniem ksiąg.
Zgodnie z art. 185 ust. 4 p.u. wydatki te mogą zostać pokryte z masy upadłości, ale tylko wtedy, gdy sędzia-komisarz wyda stosowne postanowienie. Bez tego jakiekolwiek wypłaty z masy byłyby świadczeniem nienależnym, które syndyk powinien odzyskać.
Największe spory budzi kwestia, czy do kosztów funkcjonowania organów można zaliczyć również wynagrodzenia członków organów upadłego. Część doktryny uważa, że tak, ponieważ ich praca leży także w interesie wierzycieli. Inni twierdzą, że nie, ponieważ upadłość ogranicza zakres odpowiedzialności i obowiązków, a koszty wynagrodzeń nie powinny obciążać masy upadłości.
Rozstrzygnięcie zależy od sytuacji konkretnego piastuna organu i oceny sędziego-komisarza.
Koszty sądowe i prawo do sądu upadłego
Upadły – mimo że traci prawo zarządu nad swoim majątkiem – zachowuje zdolność prawną i procesową. Może więc wnosić skargi, zażalenia czy sprzeciwy w toku postępowania. Pojawia się jednak pytanie: kto pokrywa koszty sądowe takich działań?
Nie ma podstaw, by obciążać nimi masę upadłości na podstawie art. 185 ust. 4 p.u. W takim przypadku należy stosować przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (u.k.s.c.), w tym możliwość zwolnienia upadłego od kosztów.
To oznacza, że wierzyciele nie powinni być obciążani kosztami „procesowego oporu” upadłego.
Zwrot kosztów wierzycielowi w sprawach pauliańskich (art. 133 ust. 2 p.u.)
Szczególne znaczenie ma art. 133 ust. 2 p.u., który przewiduje zwrot wierzycielowi kosztów procesu wytoczonego o uznanie czynności prawnej upadłego za bezskuteczną (tzw. skarga pauliańska).
Jeżeli syndyk wstąpi do procesu w miejsce wierzyciela i doprowadzi do odzyskania składnika majątku, to z tej odzyskanej wartości powinien zwrócić wierzycielowi poniesione wcześniej koszty. Zwrot następuje z pierwszeństwem przed innymi zobowiązaniami masy upadłości, co czyni te roszczenia szczególnie uprzywilejowanymi.
📌 Przykład:
Pani Maria – wierzycielka spółki w upadłości – wniosła powództwo o uznanie sprzedaży nieruchomości przez dłużnika za bezskuteczną. Pokryła koszty sądowe i wynagrodzenie pełnomocnika. Syndyk przejął proces i doprowadził do odzyskania nieruchomości. Z odzyskanej wartości syndyk w pierwszej kolejności zwrócił Pani Marii poniesione wydatki, a dopiero później przeznaczył środki na pozostałe koszty postępowania i zobowiązania masy.
Wnioski końcowe
Rekonstrukcja definicji kosztów postępowania upadłościowego wymaga wyjścia poza art. 230 ust. 1 p.u. Do tej kategorii zaliczają się także inne wydatki wskazane w przepisach szczególnych, w tym m.in. koszty wprowadzenia syndyka w posiadanie majątku czy koszty funkcjonowania organów upadłego.
Jednocześnie istnieją zobowiązania, które – choć nie są kosztami postępowania – zaspokaja się z masy upadłości w pierwszej kolejności (np. zwrot kosztów wierzycielowi w sprawach pauliańskich). Można więc wyróżnić dwie grupy zobowiązań:
- zobowiązania masy upadłości sensu stricto – klasyczne koszty postępowania i inne zobowiązania masy,
- zobowiązania masy upadłości sensu largo – szczególne wierzytelności, zaspokajane z jeszcze większym uprzywilejowaniem (np. art. 133 ust. 2 p.u.).
Podstawa prawna
- art. 230 ust. 1 – Prawo upadłościowe,
- art. 174 ust. 2–3 – Prawo upadłościowe,
- art. 185 ust. 2 i 4 – Prawo upadłościowe,
- art. 113, art. 211, art. 459 ust. 3, art. 473 ust. 3, art. 133 ust. 1–2, art. 343 – Prawo upadłościowe,
- art. 28–30, 42–44, 59 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848,
- art. 102–104 – ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
- art. 117–124 – Kodeks postępowania cywilnego.
Tematy porad zawartych w poradniku
- koszty postępowania upadłościowego poza art. 230 p.u.
- wprowadzenie syndyka w posiadanie majątku – kto ponosi koszty
- koszty funkcjonowania organów upadłego po ogłoszeniu upadłości
- zwrot kosztów wierzycielowi w sprawach pauliańskich