Prowadzenie działalności gospodarczej zawsze wiąże się z kosztami – przedsiębiorca musi kupować towary, finansować inwestycje, płacić za usługi podwykonawców. Jeżeli firma nie ma wystarczających środków, często korzysta z zewnętrznych źródeł finansowania. Jednym z najprostszych rozwiązań jest pożyczka. Jednak zawarcie takiej umowy może oznaczać konieczność zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC).
W tym poradniku wyjaśniam krok po kroku, czym jest pożyczka, jakie obowiązki podatkowe z nią się wiążą i kiedy można skorzystać ze zwolnień.
Krok 1. Znalezienie pożyczkodawcy
Pożyczka to jedna z najbardziej elastycznych form dokapitalizowania działalności gospodarczej. Pozwala szybko zdobyć środki na bieżącą działalność lub inwestycje.
Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego:
„Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.”
Najczęściej mamy do czynienia z pożyczką pieniężną, ale przepisy dopuszczają także pożyczki rzeczy oznaczonych co do gatunku – np. materiałów budowlanych, surowców czy półproduktów.
📄 Przykład
Firma budowlana „Domex” prowadziła prace na placu budowy w Poznaniu. Nagle zabrakło jej kilku worków cementu. W pobliżu działał inny przedsiębiorca, który zgodził się pożyczyć dwa worki cementu. Jest to pożyczka rzeczy oznaczonych co do gatunku – pożyczkobiorca musi oddać identyczny cement tej samej jakości.
Pożyczka a inne umowy
W języku potocznym mianem „pożyczki” często określa się inne umowy, takie jak użyczenie czy najem, które nie są pożyczką w rozumieniu prawnym.
- Użyczenie – „przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy” (art. 710 Kodeksu cywilnego).
- Najem – „wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić wynajmującemu umówiony czynsz” (art. 659 § 1 Kodeksu cywilnego).
- Dzierżawa – „wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz”(art. 693 § 1 Kodeksu cywilnego).
📄 Przykład
Przedsiębiorca prowadzący firmę transportową „CargoExpress” poprosił zaprzyjaźnioną spółkę o samochód dostawczy na dwa tygodnie. Jeśli pojazd został oddany bezpłatnie – była to umowa użyczenia. Jeśli spółka pobrała opłatę – był to najem lub dzierżawa. W żadnym wypadku nie była to pożyczka, ponieważ samochód nie jest rzeczą oznaczoną co do gatunku.
Krok 2. Zawarcie umowy pożyczki
Pożyczka jest tzw. umową nazwaną, uregulowaną w Kodeksie cywilnym. Aby była ważna, konieczne jest zawarcie umowy.
✔ Jeżeli wartość pożyczki nie przekracza 1000 zł, forma jej zawarcia jest dowolna – można ustalić warunki ustnie.
✔ Jeżeli wartość pożyczki przekracza 1000 zł, obowiązuje forma dokumentowa (art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego).
Forma dokumentowa nie oznacza konieczności sporządzenia umowy pisemnej – wystarczy np. korespondencja mailowa, SMS czy komunikator. Brak zachowania tej formy nie unieważnia umowy, ale może rodzić problemy dowodowe w przypadku sporu.
W praktyce przedsiębiorcy najczęściej decydują się na umowę pisemną, ponieważ zabezpiecza ona obie strony i ułatwia ewentualne rozliczenia podatkowe.
Krok 3. Status pożyczkodawcy a obowiązek PCC
To, czy pożyczka będzie podlegała podatkowi od czynności cywilnoprawnych, zależy od statusu pożyczkodawcy.
- Pożyczka od przedsiębiorcy
Zgodnie z ustawą o VAT, pożyczka jest usługą finansową. Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT:
„Zwalnia się od podatku usługi udzielania kredytów lub pożyczek pieniężnych oraz usługi pośrednictwa w świadczeniu usług udzielania kredytów lub pożyczek pieniężnych, a także zarządzanie kredytami lub pożyczkami pieniężnymi przez kredytodawcę lub pożyczkodawcę.”
Oznacza to, że pożyczka udzielona w ramach działalności gospodarczej jest usługą zwolnioną z VAT, a tym samym nie podlega PCC.
- Pożyczka od osoby prywatnej (niebędącej przedsiębiorcą)
Taka pożyczka nie podlega VAT, dlatego co do zasady trzeba zapłacić PCC, chyba że można skorzystać ze zwolnienia podatkowego.
Krok 4. Zwolnienia z PCC
Nie każda pożyczka między przedsiębiorcami lub osobami prywatnymi będzie obciążona podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Ustawodawca przewidział szereg zwolnień z PCC, które w praktyce mogą mieć istotne znaczenie.
Pożyczki zwolnione z PCC
Zgodnie z ustawą o podatku od czynności cywilnoprawnych, PCC nie płaci się w przypadku pożyczek udzielanych:
- Przez przedsiębiorców zagranicznych – jeżeli nie mają siedziby lub zarządu w Polsce i prowadzą działalność w zakresie kredytowania oraz udzielania pożyczek.
- Między najbliższą rodziną – w formie pieniężnej, jeśli kwota przekracza 36 120 zł, pod warunkiem:
- złożenia deklaracji PCC-3 do urzędu skarbowego w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy,
- udokumentowania przelewu bankowego, wpłaty na konto w SKOK lub przekazu pocztowego.
- W I grupie podatkowej – np. rodzice, dzieci, rodzeństwo, do wysokości kwoty niepodlegającej opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn (limit: 36 120 zł).
- Do 1000 zł – jeśli wartość pożyczki nie przekracza tej kwoty, nie trzeba płacić PCC.
- Od kas i funduszy zakładowych, związkowych lub pracowniczych – m.in. pracownicze kasy zapomogowo-pożyczkowe, SKOK-i czy koleżeńskie kasy oszczędnościowo-pożyczkowe działające w wojsku.
- Z funduszy celowych utworzonych ustawowo.
- Od wspólnika (akcjonariusza) do spółki kapitałowej – dotyczy wyłącznie spółki z o.o. i spółki akcyjnej. W przypadku innych spółek (np. jawnych, komandytowych) pożyczki od wspólników podlegają PCC.
📄 Przykład
Spółka z o.o. „GreenTech” otrzymała od swojego udziałowca pożyczkę w wysokości 150 000 zł. Dzięki temu mogła sfinansować zakup maszyn. Mimo że kwota jest wysoka, spółka nie musiała zapłacić PCC, ponieważ ustawodawca przewidział zwolnienie dla pożyczek od wspólników spółek kapitałowych.
Krok 5. Zapłata PCC
Jeśli pożyczka nie korzysta ze zwolnienia, pożyczkobiorca musi zapłacić podatek PCC.
Obowiązki pożyczkobiorcy
- Złożenie deklaracji PCC-3 do właściwego urzędu skarbowego w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy.
- Zapłata podatku w tym samym terminie.
Stawka podatku
- Standardowo PCC od pożyczki wynosi 0,5% wartości pożyczonej kwoty.
📄 Przykład
Przedsiębiorca z Wrocławia pożyczył od swojego znajomego 60 000 zł na rozwój sklepu internetowego. Musiał zapłacić podatek w wysokości 300 zł (0,5% od 60 000 zł) oraz złożyć deklarację PCC-3 w ciągu 14 dni.
Sankcje za brak zapłaty
Jeżeli podatnik nie zgłosi pożyczki i nie zapłaci PCC, a następnie urząd skarbowy wykryje to w trakcie kontroli:
- Stawka podatku rośnie do 20%.
Dodatkowo 20% stawka obowiązuje, jeśli podatnik powołuje się na zawarcie umowy pożyczki w trakcie kontroli, ale nie udokumentował przelewu (w przypadku pożyczek rodzinnych).
📄 Przykład
Firma usługowa z Warszawy pożyczyła 40 000 zł od prywatnej osoby, ale nie zgłosiła pożyczki do urzędu. Po roku, w trakcie kontroli, fiskus ujawnił umowę. Zamiast 200 zł podatku, przedsiębiorca musiał zapłacić aż 8 000 zł (20%).
Podstawa prawna
- art. 659 § 1, art. 693 § 1, art. 710, art. 720 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
- art. 8 ust. 1, art. 15 ust. 1–2, art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy z 11.03.2004 r. o podatku od towarów i usług
- art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 3–10 ustawy z 9.09.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych