Postępowanie o zatwierdzenie układu to jedna z najczęściej wybieranych form restrukturyzacji w Polsce. Jest mniej sformalizowane od innych trybów, a przedsiębiorca zachowuje większą kontrolę nad swoim majątkiem. Nie oznacza to jednak, że procedura jest wolna od problemów – jednym z najbardziej skomplikowanych zagadnień jest ustalenie momentu zakończenia postępowania. W artykule omawiamy zarówno etap sądowy, jak i przedsądowy, a także konsekwencje wpisów w Krajowym Rejestrze Zadłużonych.
Ukończenie sądowego etapu postępowania o zatwierdzenie układu
Etap sądowy kończy się wtedy, gdy jedno z orzeczeń sądu stanie się prawomocne. Może to być:
- zarządzenie o zwrocie wniosku,
- postanowienie o odrzuceniu wniosku,
- postanowienie o umorzeniu postępowania,
- postanowienie o zatwierdzeniu układu albo odmowie jego zatwierdzenia.
Dopiero prawomocność któregokolwiek z tych orzeczeń oznacza faktyczne zakończenie postępowania przed sądem.
Ukończenie postępowania jako całości
Należy odróżnić zakończenie etapu sądowego od ukończenia całego postępowania restrukturyzacyjnego. Moment ten zależy od tego, czy dłużnik złożył do sądu wniosek o zatwierdzenie układu.
Brak wniosku o zatwierdzenie układu
Jeżeli dłużnik nie wnosi wniosku do sądu, postępowanie kończy się z mocy prawa, z upływem 3 miesięcy od dnia układowego. W tym przypadku nie trzeba żadnego orzeczenia sądu ani działania nadzorcy układu. Zaleca się jednak, aby nadzorca sporządził w aktach notatkę potwierdzającą tę okoliczność.
Złożenie wniosku do sądu
Jeżeli dłużnik złożył wniosek o zatwierdzenie układu, postępowanie kończy się w jednej z poniższych sytuacji:
- Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu albo odmowie jego zatwierdzenia.
- Z chwilą uprawomocnienia się zarządzenia o zwrocie wniosku, jeśli nastąpiło ono po upływie 3 miesięcy od dnia układowego.
- Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu wniosku, jeżeli doszło do tego po 3 miesiącach od dnia układowego.
- Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania, jeżeli nastąpiło ono po 3 miesiącach od dnia układowego.
- Po upływie 3 miesięcy od dnia układowego, w sytuacji gdy zarządzenie o zwrocie, odrzucenie albo umorzenie postępowania zapadły wcześniej, a dłużnik nie złożył kolejnego wniosku.
📌 Przykład praktyczny:
Spółka handlowa „Mercurio” z Krakowa zawarła umowę z nadzorcą układu 10 lipca 2024 r., a dzień układowy został ustalony na 20 lipca. Firma złożyła wniosek o zatwierdzenie układu, jednak sąd odrzucił go 5 sierpnia – a orzeczenie stało się prawomocne 12 sierpnia. Ponieważ orzeczenie zapadło przed upływem 3 miesięcy, postępowanie formalnie zakończyło się dopiero 20 października 2024 r., czyli dokładnie 3 miesiące po dniu układowym.
Zakreślanie numeru sprawy w repertorium GRz-nu i publikacja w Krajowym Rejestrze Zadłużonych
Każde postępowanie o zatwierdzenie układu jest rejestrowane w repertorium GRz-nu. Informacje z tego repertorium automatycznie trafiają do Portalu publicznego Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ), gdzie mają znaczenie dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.
Rozporządzenie z 15 listopada 2021 r.
Zgodnie z § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15.11.2021 r. w sprawie prowadzenia akt i zbiorów dokumentów w postępowaniu o zatwierdzenie układu, sprawę uznaje się za zakończoną w repertorium GRz-nu w przypadkach:
- złożenia wniosku do sądu o zatwierdzenie układu,
- poinformowania dłużnika o niemożności zawarcia układu,
- gdy układ nie został przyjęty,
- wygaśnięcia skutków obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego (art. 226g prawa restrukturyzacyjnego),
- wydania przez sąd postanowienia kończącego postępowanie przed upływem 4 miesięcy od obwieszczenia,
- odmowy dokonania przez nadzorcę obwieszczenia o dniu układowym (art. 226a ust. 3 prawa restrukturyzacyjnego).
Dlaczego te przesłanki są problematyczne?
Żadna z powyższych sytuacji nie oznacza faktycznego ukończenia postępowania o zatwierdzenie układu.
- Obwieszczenie o dniu układowym ma charakter wyłącznie ochronny (wstrzymuje egzekucje, ogranicza wypowiedzenia umów), ale nie decyduje o tym, czy postępowanie trwa.
- Informacja nadzorcy o niemożności zawarcia układu nie zamyka drogi do złożenia wniosku do sądu – dłużnik wciąż może kontynuować procedurę.
- Nieprzyjęcie układu również nie kończy postępowania, ponieważ wierzyciele mogą zmieniać swoje głosy aż do upływu 3 miesięcy od dnia układowego.
- Postanowienie kończące postępowanie przed upływem 4 miesięcy od obwieszczenia nie może być traktowane jako ostateczne zakończenie, ponieważ takie orzeczenie podlega zaskarżeniu.
W efekcie dochodzi do absurdalnej sytuacji: przepisy rozporządzenia zakładają, że postępowanie może zakończyć się nawet dwukrotnie – najpierw w momencie złożenia wniosku, a później przy wydaniu przez sąd postanowienia kończącego sprawę.
Wyjątek – wygaśnięcie skutków obwieszczenia
Jedyną przesłanką z § 14 rozporządzenia, która faktycznie pojawia się już po zakończeniu postępowania, jest wygaśnięcie skutków obwieszczenia (art. 226g pr. restr.).
Należy jednak podkreślić, że:
- wygaśnięcie skutków obwieszczenia następuje zawsze później niż zakończenie postępowania (po 4 miesiącach od dnia układowego, podczas gdy postępowanie kończy się już po 3 miesiącach),
- wygaśnięcie obwieszczenia nie jest zdarzeniem kończącym postępowanie – ma charakter wtórny i dotyczy wyłącznie ochrony dłużnika.
Sprzeczność rozporządzenia z ustawą
Przepisy rozporządzenia z 2021 r. są niezgodne z Prawem restrukturyzacyjnym. W praktyce oznacza to, że:
- sąd restrukturyzacyjny nie jest związany § 14 rozporządzenia,
- nadzorca układu ma prawo odmówić stosowania tego przepisu, ponieważ jego realizacja mogłaby prowadzić do błędnych wpisów w KRZ i wprowadzać uczestników obrotu w błąd.
📌 Ważne: Zakreślenie numeru porządkowego sprawy w repertorium GRz-nu powinno nastąpić z chwilą upływu 3 miesięcy od dnia układowego – niezależnie od tego, czy wniosek został złożony, czy nie.
Problemy praktyczne w KRZ
Badania aktowe pokazały, że większość postępowań w repertorium GRz-nu widnieje w KRZ jako „w toku”, mimo że przedsądowy etap dawno się zakończył.
Przyczyny:
- brak jasnych przepisów określających moment zakończenia postępowania,
- błędy techniczne w systemie – np. nadzorca prawidłowo zakreślił sprawę i kliknął „zakreśl”, ale nie zaznaczył opcji „ujawnij”, przez co w KRZ postępowanie nadal widnieje jako aktywne.
📄 Skutkiem takiego stanu rzeczy jest ryzyko dla pewności obrotu gospodarczego – kontrahenci dłużnika mogą błędnie uznać, że jego restrukturyzacja nadal trwa.
Sprzeczność rozporządzenia z Konstytucją RP i ustawą
Zgodnie z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP, rozporządzenia mogą być wydawane tylko na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego i w celu wykonania ustawy. Oznacza to, że materie istotne dla praw i wolności obywateli muszą być regulowane wyłącznie ustawą, a nie aktem wykonawczym.
Tymczasem § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15.11.2021 r. wykracza poza upoważnienie ustawowe, ponieważ de facto wprowadza regulację przesądzającą o momencie zakończenia postępowania o zatwierdzenie układu. To zagadnienie należy jednak do materii ustawowej – ma bowiem bezpośredni związek z konstytucyjnie chronionym prawem do sądu.
Prawo do sądu – art. 45 ust. 1 Konstytucji RP
Konstytucja wprost stanowi:
„Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd” (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Prawo do sądu obejmuje:
- prawo dostępu do sądu (możliwość uruchomienia procedury),
- prawo do odpowiedniej procedury (jawnej i sprawiedliwej),
- prawo do orzeczenia sądowego (wiążącego rozstrzygnięcia sprawy).
W postępowaniu o zatwierdzenie układu dostęp do sądu realizowany jest dopiero po przeprowadzeniu przedsądowego etapu (głosowania nad propozycjami układowymi). Ograniczenie lub przedwczesne zakończenie tego etapu oznaczałoby faktyczne naruszenie prawa dłużnika do sądu.
Dlatego też przepisy określające przesłanki ukończenia postępowania muszą znajdować się w ustawie, a nie w rozporządzeniu.
Hierarchia źródeł prawa
System prawa opiera się na hierarchii:
- Konstytucja RP – najwyższe źródło prawa,
- ustawy – np. Prawo restrukturyzacyjne,
- akty wykonawcze (rozporządzenia) – które mogą regulować jedynie kwestie techniczne, nie ingerując w istotę prawa.
W tym kontekście § 14 rozporządzenia narusza zasadę hierarchiczności prawa, gdyż zmienia sens przepisów ustawy i ogranicza prawa dłużnika.
Obowiązki sędziów i nadzorców układu
Sąd restrukturyzacyjny
Sędziowie nie są związani treścią rozporządzenia, jeśli jest ono sprzeczne z Konstytucją lub ustawą (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Mogą je stosować, ale jedynie pod warunkiem, że nie przekracza delegacji ustawowej.
W praktyce oznacza to, że sąd restrukturyzacyjny nie powinien traktować przesłanek z § 14 rozporządzenia jako podstaw do zakończenia postępowania.
Nadzorca układu
Nadzorca nie jest organem władzy publicznej, lecz organem postępowania restrukturyzacyjnego. Jego działania – takie jak zakreślanie numeru sprawy w repertorium GRz-nu – mają wpływ na informacje ujawniane w KRZ.
To oznacza, że nadzorca odpowiada za rzetelność danych w publicznym rejestrze, a błędne oznaczenie sprawy jako „zakończonej” mogłoby wprowadzić w błąd wierzycieli i kontrahentów dłużnika.
W konsekwencji nadzorca ma prawo, a wręcz obowiązek, odmówić stosowania rozporządzenia w zakresie, w jakim jest ono sprzeczne z ustawą. Dotyczy to całego § 14.
📌 Przykład praktyczny:
Spółka „Tech-Bud” z Poznania zawarła układ z wierzycielami. Nadzorca, działając zgodnie z ustawą, zakreślił sprawę dopiero po upływie 3 miesięcy od dnia układowego. Jednak system KRZ wskazywał nadal, że sprawa jest „w toku”, ponieważ nie zostało zaznaczone pole „ujawnij”. W takim przypadku odpowiedzialność za błąd w rejestrze nie spoczywa na sądzie, lecz na nadzorcy, który nieprawidłowo obsłużył system.
Konsekwencje dla obrotu gospodarczego
Ujawnienie błędnych informacji w Krajowym Rejestrze Zadłużonych ma poważne skutki:
- narusza zaufanie do rejestru publicznego,
- zwiększa ryzyko kontrahentów, którzy mogą sądzić, że restrukturyzacja trwa, mimo iż zakończyła się z mocy prawa,
- utrudnia przedsiębiorcy odbudowę wiarygodności po zakończeniu postępowania.
Dlatego tak istotne jest, aby nadzorcy układu stosowali przepisy ustawy, a nie wadliwego rozporządzenia.
Problemy praktyczne z oznaczaniem postępowań w Krajowym Rejestrze Zadłużonych
Badania aktowe wykazały, że zdecydowana większość postępowań o zatwierdzenie układu w repertorium GRz-nu jest w Portalu publicznym Krajowego Rejestru Zadłużonych oznaczona jako „w toku”, mimo że przedsądowy etap postępowania już się zakończył (z upływem 3 miesięcy od dnia układowego).
Możliwe przyczyny tego zjawiska
- Nieprecyzyjne przepisy ustawowe – brak jednoznacznego wskazania momentu zakończenia postępowania.
- Sprzeczne regulacje rozporządzenia – które przewiduje przesłanki zakończenia niezgodne z ustawą.
- Błędy techniczne w obsłudze systemu KRZ – np. nadzorca prawidłowo zakreśla sprawę, ale nie zaznacza funkcji „ujawnij”, przez co postępowanie nie jest oznaczane w Portalu jako zakończone.
📌 Przykład praktyczny:
Nadzorca układu w sprawie spółki „Metalex” z Gdyni prawidłowo sporządził zarządzenie o zakreśleniu sprawy w repertorium GRz-nu, kliknął przycisk „zakreśl”, ale zapomniał aktywować funkcji „ujawnij”. W efekcie w KRZ sprawa nadal widniała jako „w toku”, mimo że faktycznie postępowanie zakończyło się już kilka tygodni wcześniej.
Skutki błędnych wpisów
Nieprawidłowe oznaczenie sprawy jako „w toku” ma istotne konsekwencje:
- kontrahenci dłużnika mogą błędnie uznać, że nadal znajduje się on w restrukturyzacji,
- dłużnik traci możliwość odbudowy swojej wiarygodności biznesowej,
- dochodzi do naruszenia zasady transparentności i pewności obrotu gospodarczego.
Wnioski końcowe
- Ukończenie postępowania o zatwierdzenie układu następuje zawsze po 3 miesiącach od dnia układowego – jeśli dłużnik nie złożył wniosku do sądu, albo po prawomocnym zakończeniu etapu sądowego, gdy taki wniosek został złożony.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 15.11.2021 r. (§ 14) jest sprzeczne z Prawem restrukturyzacyjnym i Konstytucją RP, a jego przesłanki zakończenia sprawy nie mają mocy wiążącej.
- Nadzorca układu ma obowiązek stosować przepisy ustawy, a nie rozporządzenia – i może odmówić zakreślenia sprawy na podstawie § 14.
- Błędne oznaczanie spraw w KRZ wynika głównie z obsługi systemu teleinformatycznego – co pokazuje, że oprócz zmian legislacyjnych potrzebne są także szkolenia praktyczne dla nadzorców.
Podstawa prawna
- art. 226a ust. 3, art. 226g – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 45 ust. 1 Konstytucji RP
- art. 92 ust. 1 Konstytucji RP
- art. 178 ust. 1 Konstytucji RP
- rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 15.11.2021 r. w sprawie sposobu i trybu prowadzenia i udostępniania akt oraz zbioru dokumentów w postępowaniu o zatwierdzenie układu
Tematy porad zawartych w artykule
- ukończenie postępowania o zatwierdzenie układu – terminy i przesłanki,
- różnice między etapem sądowym a przedsądowym,
- zakreślanie numeru sprawy w repertorium GRz-nu,
- problemy z oznaczaniem spraw w Krajowym Rejestrze Zadłużonych,
- sprzeczność rozporządzenia z Konstytucją RP i Prawem restrukturyzacyjnym.