Pojęcie głównego i ubocznego postępowania upadłościowego (a także restrukturyzacyjnego) na gruncie rozporządzenia 2015/848 opiera się na zasadzie ograniczonej uniwersalności. Oznacza to, że oprócz postępowania głównego możliwe jest również prowadzenie wobec dłużnika postępowań ubocznych.
Główne i uboczne postępowanie – różne zasady
- Postępowanie główne opiera się na zasadzie:
- uniwersalności,
- nieograniczoności,
- wyłączności,
- pierwszeństwa,
- nadrzędności.
Jest ono postępowaniem uniwersalnym, obejmującym cały majątek dłużnika znajdujący się na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej. Nie ogranicza się zatem jedynie do majątku położonego w państwie, w którym wszczęto postępowanie (motyw 23 preambuły rozporządzenia 2015/848).
- Postępowanie uboczne oparte jest na zasadzie terytorialności i ograniczoności – skutki prawne odnoszą się jedynie do majątku znajdującego się w określonym państwie.
Kryterium jurysdykcji dla głównego postępowania
Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 oraz art. 342 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego, jurysdykcję do wszczęcia głównego postępowania restrukturyzacyjnego określa miejsce położenia głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika.
Za takie miejsce uważa się to, w którym:
- dłużnik regularnie zarządza swoją działalnością gospodarczą,
- działalność ta jest w sposób oczywisty rozpoznawalna dla osób trzecich.
W praktyce łącznik jurysdykcyjny dla postępowań „unijnych” i „pozaunijnych” jest w tym przypadku taki sam.
Oderwanie od formalnej siedziby
Najważniejsze w tej definicji jest to, że centrum działalności nie musi pokrywać się z siedzibą spółki czy miejscem jej rejestracji. Siedziba ma charakter formalny i nie zawsze odzwierciedla faktyczne związki dłużnika z danym państwem.
Dlatego decydujące znaczenie ma ustalenie:
- gdzie faktycznie wykonywane są decyzje zarządcze i kontrolne,
- a nie gdzie są one podejmowane lub przygotowywane.
To właśnie wykonywanie decyzji jest jawne i widoczne dla osób trzecich.
📌 Przykład
Firma „GreenPower GmbH” prowadzi fabrykę w Polsce, ale jej właściciel mieszka w Holandii, a główne biuro utrzymuje w Belgii. Decyzje strategiczne podejmuje w Holandii, jednak całość czynności związanych z ich realizacją odbywa się w belgijskim biurze – tam prowadzone są negocjacje, podpisywane kontrakty i kierowana praca zakładu. W takim przypadku główny ośrodek działalności znajduje się w Belgii, a więc tam będzie właściwy sąd dla głównego postępowania restrukturyzacyjnego.
Centrum zarządzania dłużnika, nie podmiotów trzecich
Istotne jest również to, że przy ustalaniu centrum działalności nie bierze się pod uwagę miejsca, w którym decyzje podejmuje np. spółka dominująca czy inny podmiot trzeci. Liczy się wyłącznie, gdzie decyzje wykonuje sam dłużnik, nawet jeśli wykonuje polecenia organu nadrzędnego.
To szczególnie ważne w przypadku spółek wchodzących w skład grup kapitałowych.
Stabilność miejsca zarządzania
Użycie w przepisach (art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 oraz art. 15 ust. 2 pr. restr.) słowa „miejsce” oznacza, że musi istnieć pewna trwałość i stabilność centrum zarządzania.
Nie wystarczy sytuacja przejściowa, np. chwilowy wynajem biura czy krótkotrwała działalność.
Co nie ma znaczenia przy ustalaniu centrum działalności?
Nie bierze się pod uwagę:
- pochodzenia i rodzaju zobowiązań dłużnika,
- miejsca, w którym znajdują się wierzyciele.
To, że dłużnik sam wskaże dane miejsce jako swoje centrum działalności, również nie wystarczy – musi być spełniony obiektywny warunek „rozpoznawalności” dla osób trzecich.
Rozpoznawalność centrum działalności
Wymóg rozpoznawalności oznacza, że centrum działalności musi być jawne i możliwe do ustalenia przez osoby trzecie– nawet jeśli te faktycznie nigdy się tym nie interesowały.
Przykładowo:
- adresem, pod którym dłużnik posługuje się w kontaktach handlowych,
- miejscem, gdzie znajdują się biura, pracownicy i zaplecze organizacyjne.
Nie chodzi o subiektywne odczucie wierzycieli, ale o obiektywne kryteria dostępne każdemu.
Domniemania ustawowe – gdzie znajduje się główny ośrodek działalności?
Zarówno przepisy unijne, jak i polskie wprowadzają domniemania, które mają ułatwić ustalenie miejsca położenia głównego ośrodka działalności.
Spółki i jednostki organizacyjne
Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 oraz art. 15 ust. 3 pr. restr.:
„W przypadku osoby prawnej oraz jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, domniemywa się, że głównym ośrodkiem jej podstawowej działalności jest miejsce siedziby”.
📌 Siedziba wynika ze statutu lub ustawy. Jeżeli przepisy nic nie stanowią, za siedzibę uważa się miejscowość, w której działa organ zarządzający (art. 41 k.c.).
Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą
Art. 15 ust. 4 pr. restr.:
„W przypadku osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą lub zawodową domniemywa się, że głównym ośrodkiem jej podstawowej działalności jest główne miejsce wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej”.
W praktyce oznacza to, że jeśli przedsiębiorca prowadzi kilka rodzajów działalności, trzeba ustalić, która z nich jest działalnością wiodącą oraz gdzie znajduje się jej główne centrum.
Osoby fizyczne nieprowadzące działalności
Art. 15 ust. 5 pr. restr.:
„W przypadku osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej lub zawodowej domniemywa się, że głównym ośrodkiem podstawowej działalności jest miejsce zwykłego pobytu tej osoby”.
Pojęcie „zwykłego pobytu”
W polskim prawie brak jest definicji ustawowej „zwykłego pobytu”, mimo że pojęcie to występuje w wielu przepisach (np. art. 28b ust. 3 ustawy o VAT).
Charakterystyka „zwykłego pobytu”:
- nie jest uzależniony od konkretnego okresu zamieszkiwania,
- istotna jest zwyczajność pobytu, czyli centrum spraw życiowych danej osoby,
- różni się od miejsca zamieszkania – osoba nie musi wykazywać zamiaru trwałego związania się z danym miejscem.
W polskim prawie funkcjonują równolegle różne określenia: „zwykły pobyt”, „zwyczajny pobyt”, „stały pobyt”, czy samo „pobyt”. Każde z nich może mieć inne znaczenie w poszczególnych aktach prawnych.
Ograniczenia czasowe w rozporządzeniu 2015/848
Rozporządzenie unijne przewiduje ograniczenia dla stosowania powyższych domniemań. Mają one przeciwdziałać tzw. forum shopping, czyli przenoszeniu siedziby lub miejsca pobytu tylko po to, aby skorzystać z korzystniejszej jurysdykcji.
- dla siedziby spółki i głównego miejsca prowadzenia działalności – 3 miesiące przed złożeniem wniosku,
- dla miejsca zwykłego pobytu – 6 miesięcy przed złożeniem wniosku.
📌 W polskim prawie takich ograniczeń nie ma – co tworzy różnicę pomiędzy rozwiązaniami unijnymi a krajowymi.
Postulaty zmian w polskim prawie
Eksperci wskazują, że polski ustawodawca powinien wprowadzić analogiczne ograniczenia czasowe, aby zapobiegać nadużyciom. Proponowane brzmienie art. 15 pr. restr. mogłoby wyglądać następująco:
„3. (…) Domniemanie takie ma zastosowanie tylko wtedy, gdy siedziba nie została przeniesiona do innego państwa członkowskiego w okresie trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku (…)
4. (…) Domniemanie takie ma zastosowanie tylko wtedy, gdy główne miejsce wykonywania działalności nie zostało przeniesione do innego państwa członkowskiego w okresie trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku (…)
5. (…) Domniemanie takie ma zastosowanie tylko wtedy, gdy miejsce zwykłego pobytu nie zostało przeniesione do innego państwa członkowskiego w okresie sześciu miesięcy poprzedzających złożenie wniosku (…)”.
Charakter domniemań – wzruszalność
Domniemania ustawowe mają charakter wzruszalny – oznacza to, że mogą zostać obalone w toku postępowania.
- Sąd restrukturyzacyjny bada swoją właściwość z urzędu,
- bierze pod uwagę domniemania, ale nie musi z własnej inicjatywy gromadzić dowodów,
- jeżeli jednak uczestnicy postępowania przedstawią materiał podważający domniemanie, sąd musi go uwzględnić.
W praktyce więc: sąd nie zastępuje stron w dostarczaniu dowodów, ale musi wziąć pod uwagę wszystko, co zostanie wniesione do sprawy.
Łącznik jurysdykcyjny dla ubocznego postępowania restrukturyzacyjnego
Zakres skutków postępowania ubocznego
Na gruncie rozporządzenia 2015/848 postępowanie uboczne wywołuje skutki jedynie wobec majątku dłużnika znajdującego się na terytorium państwa, w którym zostało wszczęte (motyw 23 preambuły).
Aby ustalić, czy dany składnik majątku wchodzi w zakres postępowania ubocznego, należy odwołać się do definicji zawartej w art. 2 pkt 9 rozporządzenia 2015/848.
Jurysdykcja w postępowaniu ubocznym
Jurysdykcję określa art. 3 ust. 2 rozporządzenia 2015/848. Przepis ten obejmuje zarówno:
postępowania wtórne (wszczęte po otwarciu postępowania głównego),
postępowania samoistne (wszczęte przed głównym postępowaniem, na podstawie art. 3 ust. 4 rozporządzenia).
Zgodnie z polską wersją językową art. 3 ust. 2:
„Jeżeli dłużnik ma główny ośrodek swojej podstawowej działalności na terytorium państwa członkowskiego, to sądy innego państwa członkowskiego są uprawnione do wszczęcia postępowania upadłościowego tylko wtedy, gdy dłużnik ma na jego terytorium swój oddział”.
Przesłanki jurysdykcji
Aby sąd danego państwa mógł prowadzić uboczne postępowanie, muszą być spełnione łącznie dwa warunki:
Dłużnik ma główny ośrodek podstawowej działalności w UE,
Dłużnik posiada oddział w państwie, w którym ma być prowadzone postępowanie.
Brak spełnienia choćby jednej z przesłanek oznacza brak jurysdykcji.
📌 Przykłady:
Jeżeli dłużnik ma centrum działalności w UE, ale w Polsce nie ma oddziału – sąd polski nie ma jurysdykcji.
Jeżeli dłużnik nie ma centrum działalności w UE – rozporządzenie 2015/848 nie obowiązuje, a jurysdykcję należy ocenić według prawa krajowego (art. 342 pr. restr.).
Pojęcie „oddziału” w rozporządzeniu 2015/848
Definicja została zawarta w art. 2 pkt 10:
„Oddział oznacza każde miejsce działalności, w którym dłużnik wykonuje lub w ostatnich trzech miesiącach przed złożeniem wniosku wykonywał przy wykorzystaniu zasobów ludzkich i majątkowych działalność gospodarczą niemającą charakteru tymczasowego”.
Najważniejsze cechy „oddziału”:
musi faktycznie pozostawać w strukturze dłużnika (nie jest nim np. spółka zależna z odrębną osobowością prawną),
działalność musi być wykonywana przy wykorzystaniu zasobów ludzkich i majątkowych jednocześnie,
działalność nie może być tymczasowa – wymaga pewnej trwałości i zorganizowania,
pojęcie ma charakter autonomiczny – niezależny od prawa krajowego.
Działalność ekonomiczna jako element definicji
Aby uznać dane miejsce za „oddział”, musi być tam faktycznie prowadzona działalność ekonomiczna.
Nie wystarczy sam fakt posiadania majątku w danym państwie.
Dłużnik nie musi być właścicielem wykorzystywanych zasobów – wystarczy korzystanie z cudzych składników na podstawie np. najmu czy dzierżawy.
Oddział może istnieć nawet wtedy, gdy dłużnik nie ma formalnego majątku w państwie, ale prowadzi tam zorganizowaną działalność.
Regulacje w prawie polskim – art. 342 ust. 2 pr. restr.
Polski ustawodawca przewiduje szersze podstawy jurysdykcji niż rozporządzenie unijne.
Zgodnie z art. 342 ust. 2 pr. restr. sądom polskim przysługuje jurysdykcja, jeżeli dłużnik w Polsce:
prowadzi działalność gospodarczą,
albo ma miejsce zamieszkania, siedzibę lub majątek.
Na podstawie tego przepisu wszczęte postępowanie ma charakter ubocznego postępowania restrukturyzacyjnego (art. 342 ust. 3 pr. restr.).
⚠️ Jednak jurysdykcja ta dotyczy tylko dłużników, do których nie stosuje się rozporządzenia 2015/848, czyli takich, których centrum działalności znajduje się w państwie pozaunijnym lub w Danii.
Jeżeli centrum działalności znajduje się w UE – pierwszeństwo mają przepisy rozporządzenia.
Podstawa prawna
- art. 3 ust. 1–4 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego
- motyw 23 preambuły rozporządzenia 2015/848
- art. 2 pkt 9 i 10 rozporządzenia 2015/848
- art. 15 ust. 2–5 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 211a ust. 1 pr. restr.
- art. 342 ust. 1–3 pr. restr.
- art. 41 Kodeksu cywilnego
Tematy porad zawartych w poradniku (SEO)
- jurysdykcja w postępowaniu restrukturyzacyjnym
- główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika
- uboczne postępowanie restrukturyzacyjne
- oddział w rozumieniu rozporządzenia 2015/848
- forum shopping w prawie restrukturyzacyjnym