Obowiązek notyfikacji ryzyka to jeden z mniej znanych, ale wyjątkowo istotnych elementów umowy ubezpieczenia. Jego niedopełnienie może skutkować tym, że mimo opłacanych składek ubezpieczyciel odmówi wypłaty odszkodowania. W praktyce dotyczy to sytuacji, gdy w trakcie trwania umowy zmieniają się istotne okoliczności dotyczące przedmiotu ubezpieczenia, a ubezpieczający (lub w określonych warunkach – ubezpieczony) nie poinformuje o tym ubezpieczyciela.
Podstawa prawna
Podstawowe zasady obowiązku notyfikacji wynikają z art. 815 § 1–3 Kodeksu cywilnego, który m.in. stanowi:
Art. 815 § 1 k.c. – Jeżeli ubezpieczyciel przed zawarciem umowy ubezpieczenia zadał pytania ubezpieczającemu na piśmie, ubezpieczający obowiązany jest udzielić na nie odpowiedzi zgodnie z prawdą i według swojej najlepszej wiedzy. W razie zawarcia umowy mimo braku odpowiedzi na poszczególne pytania, pominięte okoliczności uważa się za nieistotne.
Art. 815 § 2 k.c. – W czasie trwania umowy ubezpieczenia ubezpieczający obowiązany jest zawiadamiać ubezpieczyciela o wszelkich zmianach okoliczności, o które ubezpieczyciel pytał przed zawarciem umowy. Obowiązek ten dotyczy także ubezpieczonego, jeżeli jest on osobą inną niż ubezpieczający, pod warunkiem, że jest mu wiadome o zawarciu umowy.
Art. 815 § 3 k.c. – Jeżeli ubezpieczający lub ubezpieczony naruszy obowiązek, o którym mowa w § 2, ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności za skutki wypadku ubezpieczeniowego powstałe z powodu braku zawiadomienia, chyba że brak zawiadomienia nie miał wpływu na powstanie wypadku lub jego skutki. W razie winy umyślnej domniemywa się, że wypadek i jego skutki powstały z powodu braku zawiadomienia.
Kiedy obowiązek notyfikacji istnieje?
W odróżnieniu od obowiązku deklaracji ryzyka (który wynika z samego faktu zadania pytań przez ubezpieczyciela przed zawarciem umowy), obowiązek notyfikacji wywołuje skutki tylko wtedy, gdy jest wyraźnie przewidziany w umowie. Wynika to wprost z literalnego brzmienia art. 815 § 1 k.c.
💡 Oznacza to, że:
- Jeśli w polisie lub OWU (ogólnych warunkach ubezpieczenia) nie ma zapisu o obowiązku notyfikacji, ubezpieczyciel nie może powołać się na jego naruszenie.
- Część doktryny uważa, że obowiązek ten nie powinien być wpisywany wyłącznie w OWU, ale bezpośrednio w umowie – choć w literaturze przedmiotu są co do tego rozbieżności.
Zakres obowiązku notyfikacji
Obowiązek notyfikacji obejmuje wyłącznie okoliczności, o które ubezpieczyciel zapytał:
- w formularzu oferty,
- w innym piśmie,
- w pytaniach przed podpisaniem umowy.
Nie można go rozszerzać na inne okoliczności, nawet jeśli ubezpieczający posiada istotne informacje dla oceny ryzyka, ale ubezpieczyciel o nie nie pytał.
🔍 Kluczowe elementy:
- Istotne jest źródło wiedzy – nieważne, skąd ubezpieczający lub ubezpieczony dowiedział się o zmianie, liczy się sam fakt posiadania informacji.
- Obowiązek dotyczy zmian w okolicznościach znanych ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu.
- Brak odpowiedzi w deklaracji ryzyka oznacza, że pytanie i okoliczności są prawnie uznane za nieistotne – i wtedy nie trzeba ich później notyfikować.
Problem pytań bez odpowiedzi w deklaracji ryzyka
Tu pojawia się istotna wątpliwość interpretacyjna:
Jeśli w deklaracji ryzyka ubezpieczający pominął odpowiedź na pytanie, a ubezpieczyciel mimo to zawarł umowę, to zgodnie z art. 815 § 1 zd. ostatnie k.c. pominięte okoliczności uważa się za nieistotne.
Pytanie brzmi: czy w takiej sytuacji trzeba później notyfikować zmianę w okoliczności, na którą nie odpowiedziano w deklaracji ryzyka?
💡 W literaturze są dwa stanowiska:
- Obowiązek notyfikacji dotyczy tylko okoliczności objętych pytaniami lub udzielonymi odpowiedziami – nie rozstrzygając jednoznacznie kwestii pytań pominiętych.
- Obowiązek odnosi się wyłącznie do zmian okoliczności, które były faktycznie podane przez ubezpieczającego – co oznacza, że pominięte pytania pozostają poza zakresem notyfikacji.
Wykładnia celowościowa sugeruje, że skoro dane pytanie i odpowiedź uznano za nieistotne przy zawieraniu umowy, to nie mogą stać się istotne tylko dlatego, że w trakcie jej trwania zaszła zmiana.
Relacja między obowiązkiem notyfikacji a deklaracją ryzyka
Obowiązek notyfikacji jest ściśle powiązany z obowiązkiem deklaracji ryzyka.
Deklaracja ryzyka to etap przed zawarciem umowy, w którym ubezpieczający odpowiada na pytania ubezpieczyciela dotyczące okoliczności istotnych dla oceny ryzyka.
Notyfikacja to natomiast obowiązek po zawarciu umowy, polegający na zgłaszaniu zmian w tych okolicznościach.
📌 Kluczowa różnica:
- Deklaracja – dotyczy stanu faktycznego w chwili zawarcia umowy.
- Notyfikacja – dotyczy zmian tego stanu w trakcie trwania umowy.
Jeżeli ubezpieczyciel nie zadał pytania w deklaracji, to w zasadzie nie można rozszerzać obowiązku notyfikacji na inne okoliczności – nawet jeśli ubezpieczający dowie się o czymś istotnym dla oceny ryzyka.
Dlatego tak ważne jest dokładne przeanalizowanie formularza oferty i zapisów umowy.
Obowiązek notyfikacji a ubezpieczony (inna osoba niż ubezpieczający)
Z literalnego brzmienia art. 815 § 2 k.c. wynika, że obowiązek notyfikacji dotyczy ubezpieczającego, a ubezpieczonego– tylko warunkowo, gdy:
- jest mu wiadome, że został objęty ochroną ubezpieczeniową,
- wcześniej miał obowiązek deklaracji ryzyka.
Oznacza to, że:
- Jeżeli ubezpieczony nie miał obowiązku deklaracji, trudno nałożyć na niego obowiązek notyfikacji.
- Nie ma podstaw, by żądać od ubezpieczonego informowania o zmianach w okolicznościach podanych wcześniej wyłącznie przez ubezpieczającego.
- Próba wprowadzenia w umowie zapisu, który obciąża ubezpieczonego takim obowiązkiem bez spełnienia ww. warunków, może być nieskuteczna.
💡 W praktyce – w przypadku umów na cudzy rachunek – możliwe jest obciążenie ubezpieczonego obowiązkiem notyfikacji tylko wtedy, gdy wcześniej został on obciążony obowiązkiem deklaracji.
Znaczenie korzystnych i niekorzystnych zmian
Zgodnie z art. 815 § 2 k.c., należy zgłaszać wszystkie zmiany w okolicznościach objętych obowiązkiem deklaracji – zarówno te, które zwiększają, jak i zmniejszają ryzyko.
Jednak w praktyce:
- Sankcje przewidziane w art. 815 § 3 k.c. stosuje się głównie do zmian niekorzystnych dla ubezpieczyciela.
- Zmiany korzystne (np. dodatkowe zabezpieczenie mienia, rezygnacja z działalności zwiększającej ryzyko) rzadko rodzą negatywne skutki w przypadku braku notyfikacji, ponieważ trudno wykazać związek przyczynowy między ich zatajeniem a szkodą.
- W przypadku umyślnego naruszenia obowiązku notyfikacji korzystnej zmiany – przypisanie temu negatywnych skutków graniczyłoby z niemożliwością.
Wymogi dowodowe przy sankcji wyłączenia odpowiedzialności
Aby ubezpieczyciel mógł skutecznie powołać się na wyłączenie odpowiedzialności z powodu braku notyfikacji, musi wykazać:
- Naruszenie obowiązku notyfikacji przez ubezpieczającego lub ubezpieczonego.
- Związek przyczynowy między zatajoną zmianą a powstaniem lub skutkami zdarzenia ubezpieczeniowego.
📍 Wina umyślna – jeśli udowodni się, że naruszenie było celowe, działa domniemanie prawne, że szkoda powstała z powodu zatajenia zmiany.
Ciężar dowodu w takiej sytuacji przechodzi na ubezpieczającego/ubezpieczonego.
Forma spełnienia obowiązku notyfikacji
Przepisy nie narzucają konkretnej formy zgłoszenia zmian.
Jednak w praktyce najczęściej stosuje się:
- formę pisemną (list, pismo złożone w oddziale),
- formę na trwałym nośniku (np. e-mail z potwierdzeniem).
💡 Jeśli notyfikacja następuje przez agenta ubezpieczeniowego, to – zgodnie z art. 30 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – wymagana jest forma pisemna lub trwały nośnik.
Ubezpieczyciel nie może wyłączyć takiej formy zgłoszenia w umowie.
Katalog osób zobowiązanych do notyfikacji ryzyka
Zgodnie z art. 815 § 2 k.c., do obowiązku notyfikacji mogą być zobowiązane tylko:
- Ubezpieczający – zawsze.
- Ubezpieczony – tylko wtedy, gdy:
- wie o zawarciu umowy ubezpieczenia, i
- miał wcześniej obowiązek deklaracji ryzyka.
📌 Oznacza to, że:
- Nie można w umowie rozszerzyć obowiązku notyfikacji na inne osoby, np. pełnomocnika, członka rodziny, pracownika czy przedstawiciela firmy.
- Przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący – wszelkie postanowienia umowne sprzeczne z tym ograniczeniem są nieważne.
Cel obowiązku notyfikacji ryzyka
W teorii celem notyfikacji jest umożliwienie ubezpieczycielowi reakcji na zmieniające się warunki ryzyka w trakcie trwania umowy.
Ubezpieczyciel, po otrzymaniu informacji, może:
- zaproponować zmianę warunków umowy (art. 816 k.c.),
- wprowadzić dodatkowe wymagania dotyczące zabezpieczeń mienia,
- w skrajnych przypadkach – rozwiązać umowę.
⚠ W praktyce możliwości realnej reakcji po zawarciu umowy są ograniczone.
Dlatego część ekspertów podważa sens tak rygorystycznego uregulowania, zwłaszcza że sankcją za brak notyfikacji może być całkowite wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela.
Sankcje za brak notyfikacji – szczegóły
Aby ubezpieczyciel mógł powołać się na sankcję, muszą zostać spełnione łącznie dwa warunki:
- Udowodnione naruszenie obowiązku – brak zgłoszenia zmiany okoliczności, o które ubezpieczyciel pytał przed zawarciem umowy.
- Istnienie związku przyczynowego – między zatajoną zmianą a powstaniem szkody lub jej skutkami.
💡 Wina umyślna – w takim przypadku działa domniemanie prawne, że szkoda jest skutkiem zatajenia zmiany, co odwraca ciężar dowodu na niekorzyść ubezpieczającego.
Przykład 1 – negatywny skutek braku notyfikacji
Stan faktyczny:
Firma transportowa „Trans-Marek” ubezpieczyła magazyn w Rzeszowie. W trakcie trwania umowy wynajęła część obiektu na składowanie farb i rozpuszczalników, o czym nie poinformowała ubezpieczyciela.
Pół roku później doszło do pożaru, który wybuchł właśnie w części wynajętej.
Rozstrzygnięcie:
Ubezpieczyciel odmówił wypłaty odszkodowania, wykazując:
- naruszenie obowiązku notyfikacji,
- bezpośredni związek między zmianą a szkodą.
Sąd przyznał mu rację, powołując się na art. 815 § 3 k.c.
Przykład 2 – brak skutku sankcji
Stan faktyczny:
Pan Wojciech ubezpieczył dom. Po kilku miesiącach zamontował dodatkowy system alarmowy, o czym nie poinformował ubezpieczyciela.
Po włamaniu ubezpieczyciel próbował powołać się na brak notyfikacji.
Rozstrzygnięcie:
Sąd uznał, że zmiana była korzystna (zmniejszała ryzyko) i nie miała żadnego wpływu na powstanie szkody. Sankcja z art. 815 § 3 k.c. nie miała więc zastosowania.
Praktyczne wskazówki dla ubezpieczających i ubezpieczonych
✔ Sprawdź umowę – upewnij się, czy zapis o obowiązku notyfikacji został w niej umieszczony.
✔ Zachowaj formularz deklaracji ryzyka – będziesz wiedzieć, o jakie kwestie pytał ubezpieczyciel.
✔ Zgłaszaj na piśmie lub trwałym nośniku – unikniesz problemów dowodowych.
✔ Reaguj na każdą zmianę – jeśli dotyczy okoliczności, o które pytał ubezpieczyciel, zgłoś ją jak najszybciej.
✔ Nie lekceważ pozornie drobnych zmian – mogą mieć wpływ na ocenę ryzyka.
Podsumowanie
- Obowiązek notyfikacji dotyczy wyłącznie zmian w okolicznościach, o które ubezpieczyciel pytał przed zawarciem umowy.
- Nie można go rozszerzyć na inne osoby niż ubezpieczający i ubezpieczony (spełniający warunki z art. 815 § 2 k.c.).
- Sankcja wyłączenia odpowiedzialności jest możliwa tylko wtedy, gdy istnieje związek przyczynowy między zatajoną zmianą a szkodą.
- Wina umyślna działa na niekorzyść ubezpieczającego poprzez domniemanie związku przyczynowego.
- Najlepszą ochroną jest dokumentowanie zgłoszeń zmian i pilnowanie obowiązków wynikających z umowy.
Podstawa prawna
- art. 815 § 1–3, art. 816 – Kodeks cywilny
- art. 30 – ustawa z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej
Tematy porad zawartych w poradniku
- obowiązek notyfikacji ryzyka w ubezpieczeniu
- wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela 2025
- deklaracja a notyfikacja ryzyka
- zmiana okoliczności w trakcie umowy ubezpieczenia