Obowiązek deklaracji ryzyka, wynikający z art. 815 k.c., jest jednym z kluczowych obowiązków ubezpieczającego. Jednak nie tylko zakres informacji ma tu znaczenie. Równie istotna jest forma zadawanych pytań, ponieważ to od niej zależy, czy ubezpieczyciel będzie mógł powołać się na sankcję bezskuteczności umowy w razie naruszenia obowiązku deklaracji.
1. Wymóg pisemnej formy pytań
Ustawodawca w art. 815 k.c. wskazuje, że pytania dotyczące deklaracji ryzyka mogą być zadawane:
- w formularzu oferty, lub
- w innych pismach przed zawarciem umowy.
Literalne brzmienie przepisu jednoznacznie wskazuje na wymóg formy pisemnej. Oznacza to, że:
- pytania ustne nie są dopuszczalne w ramach obowiązku deklaracji,
- jedynie pisemne pytania mogą stanowić podstawę do zastosowania sankcji z art. 815 § 3 k.c.
Stanowiska w doktrynie i orzecznictwie
- Sąd Apelacyjny w Białymstoku – pytania ustne nie spełniają wymogu formalnego i nie mogą być podstawą do zastosowania sankcji.
- M. Krajewski – uznaje skuteczną wyłącznie formę pisemną, podkreślając, że taki wymóg eliminuje większość sporów o to, jakie pytania zadano i jakie odpowiedzi padły.
- J. Pokrzywniak – prezentuje odmienny pogląd, ale jest on krytykowany; stoi na stanowisku, że dopuszczalne jest zadanie pytań ustnie.
Ustawodawca pośrednio wskazuje, że formularz oferty jest również pismem w rozumieniu art. 815 k.c. Tym samym forma szczególna obejmuje sposób zadawania pytań, nie zaś sposób udzielania odpowiedzi.
2. Jak odpowiadać na pytania – ustnie czy pisemnie?
Choć przepisy wymagają pisemnej formy pytań, to odpowiedzi mogą być:
- udzielane ustnie – dopuszczalne w świetle prawa,
- udzielane pisemnie – co w praktyce jest częstsze i bezpieczniejsze.
M. Krajewski podkreśla, że pisemna odpowiedź jest korzystna dla obu stron – pozwala uniknąć sporów o to, czy pytanie padło i co odpowiedział ubezpieczający.
3. Informacje przekazywane spontanicznie – czy mają znaczenie?
Często zdarza się, że ubezpieczający:
- z własnej inicjatywy przekazuje pewne informacje ubezpieczycielowi przed wypełnieniem formularza,
- a potem otrzymuje formularz z identycznymi pytaniami lub pytaniami obejmującymi ten sam zakres.
W takich sytuacjach pojawiają się pytania:
- Czy ubezpieczający musi powtórzyć te informacje w formularzu?
- Czy brak powtórzenia oznacza niewykonanie obowiązku deklaracji?
- Co w przypadku rozbieżności między informacjami przekazanymi spontanicznie a tymi wpisanymi w formularzu?
- Jeśli podano dwie różne wersje – którą uznać za wiążącą?
4. Spór o konieczność powtarzania informacji w formularzu
4.1. Stanowisko J. Pokrzywniaka
- Według niego, ubezpieczający nie musi ponownie wpisywać w formularzu informacji, które wcześniej przekazał ubezpieczycielowi spontanicznie.
- Jeśli dane zostały podane ustnie lub w innym trybie i są znane ubezpieczycielowi, to brak ich powtórzenia w formularzu nie powinien być traktowany jako naruszenie obowiązku deklaracji.
4.2. Stanowisko M. Krajewskiego
- Oponuje wobec powyższego poglądu.
- Twierdzi, że dla zastosowania sankcji z art. 815 § 3 k.c. konieczne jest, aby odpowiedź została udzielona na piśmie, w ramach formalnego pytania zawartego w formularzu lub innym piśmie.
- Nawet jeśli ubezpieczyciel znał wcześniej te informacje, ubezpieczający powinien odpowiedzieć na zadane pytanie w wymaganej formie.
- W przeciwnym razie ryzykuje, że brak odpowiedzi zostanie potraktowany jako niewykonanie obowiązku deklaracji.
5. Stanowisko judykatury
Sądy – podobnie jak M. Krajewski – akcentują, że:
- obowiązek deklaracji polega na odpowiedzi na konkretne pytania zadane przez ubezpieczyciela,
- ubezpieczający musi udzielić odpowiedzi nawet wtedy, gdy ubezpieczyciel lub jego agent posiada już tę wiedzę,
- to ubezpieczyciel, jako profesjonalista, decyduje o tym, jakie pytania zada, a ich celem jest zebranie oficjalnego materiału do oceny ryzyka.
Taka praktyka ma na celu uniknięcie sporów o to, czy dana informacja została przekazana oraz w jakim brzmieniu.
6. Znaczenie informacji spontanicznych
Z powyższych stanowisk wynika, że:
- Informacje przekazane z własnej inicjatywy, ustnie lub w innej formie, nie mają znaczenia dla obowiązku deklaracji w sensie prawnym,
- Nawet jeśli zostały przekazane wcześniej, trzeba je powtórzyć w odpowiedzi na pytanie w formularzu.
- Jeśli informacje spontaniczne różnią się od tych w formularzu – decydujące znaczenie ma treść odpowiedzi wpisanej w formularzu.
7. Dlaczego to takie istotne?
- Bezpieczeństwo dowodowe – zapis w formularzu jest dowodem w przypadku sporu.
- Przejrzystość procedury – ubezpieczyciel ma jedno źródło informacji do oceny ryzyka.
- Unikanie pułapek – brak powtórzenia informacji może zostać wykorzystany przez ubezpieczyciela jako argument do odmowy wypłaty odszkodowania.
8. Wnioski praktyczne dla ubezpieczających 📌
- Odpowiadaj na wszystkie pytania w formularzu, nawet jeśli informacja była wcześniej przekazana ustnie lub w innym trybie.
- Zachowuj spójność – te same informacje powinny być udzielone zarówno ustnie, jak i pisemnie.
- Jeśli pytanie dotyczy kwestii, o której już rozmawiałeś z agentem, potraktuj je jako obowiązek powtórzenia – w razie wątpliwości to forma pisemna będzie decydująca.
- Pamiętaj, że dla zastosowania sankcji z art. 815 § 3 k.c. liczy się pytanie pisemne i odpowiedź na nie.
9. Praktyczne przykłady sporów o formę deklaracji
Przykład 1 – „Zapomniałem powtórzyć”
Pan Krzysztof kupował polisę na mieszkanie. W rozmowie z agentem powiedział, że w budynku jest stara, aluminiowa instalacja elektryczna. W formularzu nie było o to pytania, ale było pytanie o „aktualny stan techniczny instalacji”, na które zaznaczył odpowiedź „Dobry”. Po pożarze ubezpieczyciel odmówił wypłaty, twierdząc, że w formularzu udzielono nieprawdziwej odpowiedzi. Sąd przyznał rację ubezpieczycielowi – ustna informacja nie zastąpiła odpowiedzi w formularzu.
Przykład 2 – „Agent wiedział”
Pani Agata ubezpieczyła samochód firmowy. Podczas wizyty w biurze ubezpieczyciela opowiedziała agentowi o wcześniejszej kolizji. Agent stwierdził, że „to nieistotne” i nie wpisał tego w formularz. W formularzu pytanie o szkody w ostatnich 3 latach zostało zaznaczone jako „Nie”. Po kolejnym wypadku ubezpieczyciel odmówił wypłaty – uznając, że brak wpisu to fałszywa odpowiedź. Sąd wskazał, że odpowiedź pisemna jest decydująca, a wiedza agenta nie eliminuje obowiązku odpowiedzi.
Przykład 3 – „Rozbieżne informacje”
Spółka transportowa w rozmowie telefonicznej podała ubezpieczycielowi, że wszystkie ciężarówki mają monitoring GPS. W formularzu ofertowym zaznaczono jednak, że „część pojazdów nie posiada monitoringu”. Po kradzieży pojazdu ubezpieczyciel powołał się na tę pisemną odpowiedź jako na oficjalną deklarację. Spór zakończył się odmową wypłaty.
10. Tabela porównawcza stanowisk
| Kryterium | J. Pokrzywniak | M. Krajewski |
|---|---|---|
| Powtarzanie informacji w formularzu | Nie ma obowiązku powtarzania, jeśli informacje zostały wcześniej przekazane spontanicznie | Obowiązek powtórzenia w odpowiedzi na pisemne pytanie |
| Znaczenie ustnych informacji | Mogą być traktowane jako spełnienie obowiązku deklaracji | Brak znaczenia dla obowiązku deklaracji |
| Ryzyko sankcji z art. 815 § 3 k.c. | Niższe, jeśli informacje były przekazane w innej formie | Wysokie – brak odpowiedzi w formularzu to naruszenie obowiązku |
11. Podsumowanie
- Forma pytań w obowiązku deklaracji jest kluczowa – muszą być zadane pisemnie.
- Odpowiedź w formularzu jest decydująca dla oceny, czy ubezpieczający wykonał obowiązek deklaracji.
- Informacje ustne lub przekazane spontanicznie nie zastępują odpowiedzi pisemnej i nie chronią przed sankcją braku odszkodowania.
- Najbezpieczniej jest powtarzać w formularzu wszystkie istotne informacje, nawet jeśli wcześniej były omawiane z agentem.
12. Podstawa prawna
- art. 815 § 1–3 – Kodeks cywilny
- Orzeczenie SA w Białymstoku dot. formy pytań w obowiązku deklaracji
- Interpretacje doktrynalne: J. Pokrzywniak, M. Krajewski
Tematy porad zawartych w poradniku
- forma obowiązku deklaracji ryzyka
- pytania pisemne a odmowa odszkodowania
- art. 815 k.c. – obowiązki ubezpieczającego
- rola agenta ubezpieczeniowego w deklaracji ryzyka
- spory o brak powtórzenia informacji w formularzu
Przydatne adresy urzędowe:
- https://www.knf.gov.pl – Komisja Nadzoru Finansowego
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów