Obowiązek deklaracji to jeden z najważniejszych obowiązków ubezpieczającego, który często decyduje o tym, czy w razie szkody otrzymamy odszkodowanie. Wynika on bezpośrednio z art. 815 Kodeksu cywilnego i nakłada na ubezpieczającego obowiązek przekazania ubezpieczycielowi określonych informacji o ryzyku. Niewypełnienie tego obowiązku może prowadzić do odmowy wypłaty świadczenia.
W praktyce ten obowiązek wywołuje wiele sporów – dotyczy momentu jego powstania, zakresu informacji, które trzeba ujawnić, a także tego, czy może dotyczyć ubezpieczonego w umowie na cudzy rachunek.
1. Na czym polega obowiązek deklaracji?
Zgodnie z art. 815 § 1 k.c. ubezpieczający jest zobowiązany podać wszystkie znane sobie okoliczności, o które ubezpieczyciel pytał:
- w formularzu oferty,
- przed zawarciem umowy – w innych pismach.
Obowiązek ten:
- powstaje przed zawarciem umowy,
- może dotyczyć również doubezpieczenia, objęcia nowych ryzyk i zwiększenia sumy ubezpieczenia,
- jest obowiązkiem dodatkowym – nie zawsze nakładanym, ale jeśli został przewidziany, to jego niewykonanie może skutkować utratą prawa do żądania świadczenia.
💡 Cel: zapewnienie ubezpieczycielowi rzetelnej oceny ryzyka, od której zależy wysokość składki.
2. Charakter obowiązku deklaracji – dwa spojrzenia doktryny
W doktrynie pojawiają się różne opinie:
- Ujęcie warunkowe – obowiązek deklaracji nie należy do treści zobowiązania w tym sensie, że ubezpieczyciel nie może dochodzić jego wykonania; jego spełnienie jest warunkiem powstania obowiązku świadczenia po stronie ubezpieczyciela.
- Ujęcie jako obowiązek współdziałania – jest to forma współdziałania wierzyciela (ubezpieczającego) z dłużnikiem (ubezpieczycielem) wynikająca z charakteru umowy ubezpieczenia jako umowy szczególnego zaufania (contractus uberrimae fidei).
Niektórzy łączą ten obowiązek ze szczególną postacią culpa in contrahendo – odpowiedzialnością za nienależyte zachowanie w trakcie negocjacji umowy.
3. Zakres obowiązku – czego może żądać ubezpieczyciel?
Obowiązek deklaracji ma bezwzględnie obowiązujący charakter – istnieje nawet, jeśli nie został zapisany w OWU czy umowie.
Ubezpieczyciel:
- musi zadać pytania przed podpisaniem umowy – pytania po zawarciu umowy nie mają wpływu na odpowiedzialność i nie trzeba na nie odpowiadać,
- nie ma pełnej swobody w formułowaniu pytań – pytania muszą być precyzyjne, istotne i zgodne z prawem,
- nie może wymagać podania wszystkich okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę ryzyka, jeśli o nie nie zapytał,
- nie może stosować pytań ogólnych, nieprecyzyjnych czy ocennych,
- musi przestrzegać przepisów o ochronie danych osobowych (m.in. art. 41 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej oraz RODO).
Ubezpieczający:
- podaje tylko okoliczności znane sobie,
- nie ma obowiązku ich poszukiwania ani aktualizowania,
- nie może podawać informacji niepełnych lub fałszywych,
- nie musi informować o zmianach ryzyka po podpisaniu umowy, jeśli ubezpieczyciel o to nie pytał.
4. Istotność pytań i odpowiedzi
Z deklaracją ryzyka wiąże się domniemanie, że okoliczności, o które pyta ubezpieczyciel, są istotne. Jeśli:
- pominięto odpowiedź,
- udzielono odpowiedzi niejednoznacznej,
- opisano stan faktyczny w sposób nieprecyzyjny,
– to w wielu przypadkach może to być uznane za brak wykonania obowiązku deklaracji, chyba że sąd uzna dane okoliczności za nieistotne.
5. Rozszerzenie obowiązku deklaracji
Obowiązek deklaracji może zostać rozszerzony w określonych sytuacjach:
5.1. Działanie przez przedstawiciela
- Jeśli ubezpieczający zawiera umowę przez przedstawiciela, obowiązek deklaracji dotyczy również tego przedstawiciela.
- Chodzi tu nie tylko o przedstawiciela ustawowego, ale także o pełnomocników i brokerów ubezpieczeniowych.
- Sankcja z art. 815 § 3 k.c. obejmuje także naruszenie obowiązku przez przedstawiciela.
5.2. Podmioty prawa
- W przypadku spółek i innych osób prawnych istotna jest wiedza osób uprawnionych do reprezentacji.
5.3. Umowa na cudzy rachunek
- Obowiązek deklaracji spoczywa na ubezpieczającym oraz na ubezpieczonym,
- …chyba że ubezpieczony nie wiedział o zawarciu umowy na jego rachunek.
6. Problem interpretacyjny – art. 815 § 21 k.c.
W doktrynie podnosi się, że literalna treść art. 815 § 21 k.c. może uniemożliwiać nakładanie obowiązku deklaracji na ubezpieczonego w umowie na cudzy rachunek.
Dlaczego?
- Przepis mówi: „w razie zawarcia umowy na cudzy rachunek…”,
- Obowiązek deklaracji powstaje przed zawarciem umowy,
- A tu mowa o obowiązkach powstających po jej zawarciu.
Efekt:
- obowiązek deklaracji ryzyka może nie obejmować ubezpieczonego nawet wtedy, gdy wiedział on o zawieraniu umowy na jego rzecz,
- obowiązki ubezpieczonego ograniczałyby się wtedy głównie do notyfikacji (zgłaszania zmian).
💡 Autor źródłowego tekstu sugeruje, że przepis wymaga interwencji ustawodawcy, np. zmiany sformułowania na: „w razie zawierania umowy na cudzy rachunek…”.
7. Praktyczne przykłady
Przykład 1 – przedsiębiorca budowlany
Firma „Bud-Max” ubezpieczyła sprzęt budowlany. W formularzu oferty ubezpieczyciel zapytał o miejsce przechowywania maszyn w nocy. Właściciel wpisał, że sprzęt jest zawsze przechowywany w zamkniętym magazynie. Po włamaniu ubezpieczyciel ustalił, że w dniu szkody sprzęt był pozostawiony na otwartej budowie.
- Stanowisko ubezpieczyciela: odmowa odszkodowania z powodu podania nieprawdziwej informacji.
- Spór: czy była to okoliczność istotna i czy ubezpieczający działał świadomie.
Przykład 2 – umowa na cudzy rachunek
Pan Adam wykupił polisę na życie dla swojej partnerki. W formularzu były pytania o historię chorób przewlekłych. Partnerka wiedziała o ubezpieczeniu, ale nie wypełniała deklaracji, a Adam nie wspomniał o jej problemach zdrowotnych. Po jej śmierci ubezpieczyciel odmówił wypłaty, powołując się na zatajenie istotnych okoliczności.
- Wątpliwość prawna: czy partnerka miała obowiązek deklaracji, skoro umowa była zawarta na jej rachunek, ale obowiązek ten powstaje przed zawarciem umowy.
Przykład 3 – spółka z o.o. i wiedza zarządu
Spółka ubezpieczyła flotę pojazdów. W formularzu padło pytanie o liczbę szkód z ostatnich 3 lat. Prezes spółki nie wiedział o jednej kolizji zgłoszonej przez pracownika. Ubezpieczyciel odmówił odszkodowania po poważnym wypadku, powołując się na niepełną deklarację.
- Problem: czy brak wiedzy prezesa zwalnia spółkę z odpowiedzialności, jeśli inny członek zarządu znał tę okoliczność.
8. Wskazówki dla ubezpieczających 📌
- Odpowiadaj zgodnie ze swoją wiedzą – obowiązek deklaracji dotyczy faktów, które znasz, a nie wszystkich możliwych do ustalenia informacji.
- Nie koloryzuj odpowiedzi – lepiej podać mniej korzystną prawdę niż ryzykować odmowę wypłaty.
- Zachowuj kopie formularzy i odpowiedzi – mogą być dowodem w sporze.
- Zwracaj uwagę na precyzję pytań – pytania zbyt ogólne lub ocenne mogą być podważane.
- Pamiętaj o RODO – ubezpieczyciel nie może żądać informacji nieistotnych dla oceny ryzyka.
9. Podsumowanie
- Obowiązek deklaracji jest jednym z kluczowych instrumentów ubezpieczyciela w ocenie ryzyka.
- Ma charakter bezwzględnie obowiązujący i istnieje niezależnie od OWU.
- Jego zakres wyznaczają konkretne, istotne i zgodne z prawem pytania zadane przez ubezpieczyciela przed zawarciem umowy.
- Niedopełnienie obowiązku może skutkować odmową odszkodowania, ale tylko w granicach określonych w art. 815 k.c.
- Rozszerzenie obowiązku na ubezpieczonego w umowie na cudzy rachunek budzi poważne wątpliwości interpretacyjne i może wymagać zmiany przepisów.
10. Tabela – kluczowe zasady obowiązku deklaracji
| Element | Zasada | Ograniczenia |
|---|---|---|
| Moment powstania | Przed zawarciem umowy | Po zawarciu – brak obowiązku |
| Zakres informacji | Tylko znane ubezpieczającemu | Brak obowiązku poszukiwania nowych danych |
| Forma pytań | Precyzyjne, istotne, zgodne z prawem | Zakaz pytań ogólnych i ocennych |
| Rozszerzenie | Przedstawiciel, osoby uprawnione do reprezentacji, ubezpieczony (sporne) | Wątpliwości co do art. 815 § 21 k.c. |
| Sankcja | Brak odpowiedzialności ubezpieczyciela | Tylko po zawarciu umowy i w granicach art. 815 k.c. |
11. Podstawa prawna
- art. 815 § 1–3, § 21 – Kodeks cywilny
- art. 41 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej
- RODO – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679
Tematy porad zawartych w poradniku
- obowiązek deklaracji ubezpieczeniowej
- art. 815 k.c. w praktyce
- ubezpieczenia na cudzy rachunek a deklaracja
- odmowa odszkodowania za niepełne informacje
- ochrona danych osobowych w ubezpieczeniach
Przydatne adresy urzędowe:
- https://www.knf.gov.pl – Komisja Nadzoru Finansowego
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy
- https://uodo.gov.pl – Urząd Ochrony Danych Osobowych