Wzorce umów, takie jak ogólne warunki ubezpieczenia (OWU), są podstawowym narzędziem, za pomocą którego ubezpieczyciel kształtuje prawa i obowiązki stron umowy. Jednak aby wzorzec skutecznie wiązał ubezpieczającego, musi być prawidłowo włączony (inkorporowany) do treści umowy. Brak prawidłowego związania wzorcem może prowadzić do poważnych konsekwencji – zarówno dla ubezpieczyciela, jak i ubezpieczonego.
Poniżej wyjaśniam, jakie są skutki wadliwej inkorporacji wzorca, jakie stanowiska zajmuje w tej sprawie doktryna prawa i które rozwiązanie wydaje się najbezpieczniejsze z praktycznego punktu widzenia.
Czym jest związanie wzorcem umownym?
Zgodnie z art. 384 Kodeksu cywilnego, aby wzorzec umowy wiązał drugą stronę, musi on zostać jej doręczony przed zawarciem umowy lub w taki sposób, aby mogła się z nim zapoznać. W przypadku ubezpieczeń oznacza to zazwyczaj konieczność wręczenia OWU ubezpieczającemu najpóźniej w chwili podpisania polisy.
Jeśli ten obowiązek nie zostanie spełniony, mamy do czynienia z wadliwą inkorporacją wzorca. Wówczas powstaje pytanie: co dalej z treścią umowy?
Trzy podejścia do skutków wadliwej inkorporacji
W doktrynie prawa cywilnego ukształtowały się trzy konkurencyjne koncepcje.
1. Pogląd dominujący – wzorzec w ogóle nie wiąże stron
To stanowisko przyjmuje, że jeśli wzorzec nie został prawidłowo włączony do umowy, wówczas umowa obowiązuje bez niego. Strony związane są wyłącznie tym, co wyraźnie ustaliły w treści samej umowy, a nie w OWU.
Przykład:
Firma transportowa „CargoMax” wykupiła polisę OC przewoźnika. Agent nie doręczył OWU przed podpisaniem polisy. W OWU znajdowało się istotne ograniczenie odpowiedzialności za szkody w wyniku kradzieży towaru w nocy. Gdy doszło do takiej kradzieży, ubezpieczyciel odmówił wypłaty odszkodowania, powołując się na OWU. Ponieważ jednak wzorzec nie został doręczony, ograniczenie to w ogóle nie wiązało stron.
2. Pogląd M. Orlickiego – ubezpieczony korzysta z OWU tylko w dobrym zakresie
Według tej koncepcji ubezpieczający może powoływać się na postanowienia korzystne zawarte w wzorcu, ale nie jest związany postanowieniami, które ograniczają jego prawa. W praktyce OWU działałoby jednostronnie – na korzyść klienta, a nie na korzyść ubezpieczyciela.
Przykład:
Rolnik Pan Jan zawarł polisę ubezpieczenia upraw, ale nie dostał OWU. W OWU przewidziano zarówno dodatkowe rozszerzenie ochrony w przypadku suszy, jak i wyłączenie odpowiedzialności w przypadku zniszczenia upraw przez dziki. W myśl tej koncepcji Pan Jan mógłby skorzystać z rozszerzonej ochrony w przypadku suszy, ale ubezpieczyciel nie mógłby powoływać się na wyłączenie dotyczące szkód wyrządzonych przez dziki.
3. Pogląd M. Krajewskiego – bezskuteczność zawieszona wzorca
To stanowisko uznaje, że wadliwie doręczony wzorzec jest „zawieszony” – nie wiąże, dopóki ubezpieczony nie zdecyduje, że chce go zaakceptować. Sąd bierze tę wadliwość pod uwagę z urzędu, ale ostateczna decyzja należy do ubezpieczonego.
Koncepcja ta ma chronić przed sytuacjami, w których ubezpieczyciel korzysta z własnych uchybień (np. brak doręczenia OWU przez jego agenta) w celu uchylenia się od odpowiedzialności. Jednak w praktyce może prowadzić do trudnych wyborów po stronie ubezpieczonego – między nieważnością umowy a akceptacją niekorzystnych warunków.
Które stanowisko jest najbezpieczniejsze?
Z punktu widzenia przejrzystości i pewności obrotu najrozsądniejsze wydaje się podejście pierwsze – brak prawidłowej inkorporacji wzorca powoduje, że nie wiąże on żadnej ze stron. Dzięki temu unika się niejasności, czy i w jakim zakresie wzorzec obowiązuje, a klient nie jest zmuszony wybierać między „złą ochroną” a „brakiem ochrony”.
Wzorce a sprzeczne postanowienia przy umowach między przedsiębiorcami
Dodatkowo warto pamiętać o art. 385⁴ Kodeksu cywilnego. Jeżeli obie strony są przedsiębiorcami i stosują różne wzorce, umowa nie obejmuje postanowień sprzecznych. Jeśli strona od razu poinformuje, że bez „sprzecznych treści” nie zawrze umowy – umowa w ogóle nie dojdzie do skutku.
Podsumowanie
- Brak doręczenia OWU lub innego wzorca przed zawarciem umowy = brak jego skuteczności.
- Najbezpieczniejsze stanowisko: wadliwy wzorzec nie wiąże żadnej ze stron.
- Uwaga w praktyce: brak wzorca może oznaczać brak niektórych istotnych elementów umowy, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do jej nieważności.
- Dla przedsiębiorców: przy sprzecznych wzorcach – obowiązują tylko zgodne postanowienia.
Podstawa prawna:
- art. 384 § 1–2 Kodeksu cywilnego – [ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny]
- art. 385⁴ Kodeksu cywilnego – [ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny]
Tematy porad zawartych w poradniku:
- skutki braku doręczenia OWU
- wzorce umów w ubezpieczeniach
- art. 384 k.c. a ubezpieczenia
- sprzeczne wzorce przedsiębiorców
Przydatne linki: