Wypłata odszkodowania z polisy ubezpieczeniowej nie zawsze jest prostym procesem. Nawet po zawarciu ważnej umowy może pojawić się problem, który zablokuje przelew środków – brak zdolności do czynności prawnych po stronie osoby uprawnionej do świadczenia. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy w trakcie likwidacji szkody konieczne jest podpisanie ugody z ubezpieczycielem, a jedną ze stron jest osoba małoletnia lub całkowicie ubezwłasnowolniona.
Jeżeli taki problem wystąpi, ubezpieczyciel może wstrzymać wypłatę odszkodowania, a w skrajnych przypadkach całkowicie jej odmówić – aż do momentu przedstawienia prawidłowo złożonego oświadczenia woli lub zatwierdzenia czynności przez sąd.
Kiedy zdolność do czynności prawnych jest konieczna przy ubezpieczeniu?
Zdolność do czynności prawnych to, w uproszczeniu, możliwość samodzielnego i skutecznego zawierania umów oraz składania oświadczeń woli. W prawie polskim:
- Pełną zdolność do czynności prawnych mają osoby pełnoletnie, które nie zostały ubezwłasnowolnione.
- Ograniczoną zdolność mają osoby w wieku 13–18 lat oraz częściowo ubezwłasnowolnione.
- Brak zdolności mają osoby poniżej 13 lat i całkowicie ubezwłasnowolnione – w ich imieniu działa przedstawiciel ustawowy (rodzic, opiekun, kurator).
Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia brak pełnej zdolności do czynności prawnych może uniemożliwić jej ważne podpisanie. Ale problem pojawia się także później – w trakcie likwidacji szkody.
Dlaczego zdolność do czynności prawnych jest istotna przy wypłacie odszkodowania?
Wyobraźmy sobie, że odszkodowanie ma być wypłacone nie na podstawie samej umowy, lecz w wyniku ugodyzawartej między ubezpieczycielem a poszkodowanym. Ugoda to rodzaj umowy, w której strony rezygnują z dalszych sporów w zamian za określone ustępstwa.
Jeżeli w ugodzie znajduje się element zrzeczenia się części roszczeń (co w praktyce zdarza się w większości takich przypadków), podpisanie jej przez osobę nieposiadającą pełnej zdolności do czynności prawnych może być nieważne, chyba że:
- zgodę wyrazi jej przedstawiciel ustawowy,
- a w określonych przypadkach – również sąd opiekuńczy.
Brak takiej zgody = brak skutecznej ugody = brak podstawy do wypłaty odszkodowania.
Przykład 1 – małoletni poszkodowany
15-letni Marek uległ wypadkowi na rowerze, potrącony przez samochód. Rodzice dochodzą odszkodowania z polisy OC sprawcy. Ubezpieczyciel proponuje ugodę – 50 tys. zł wypłaty w zamian za rezygnację z dalszych roszczeń.
Ponieważ ugoda wiąże się ze zrzeczeniem części roszczeń, rodzice muszą uzyskać zgodę sądu rodzinnego. Jeśli podpiszą dokument bez niej, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty – a nawet po jej dokonaniu narazi się na roszczenia w przyszłości.
Przykład 2 – osoba ubezwłasnowolniona
Pani Helena, całkowicie ubezwłasnowolniona po przebytym udarze, jest osobą uposażoną w polisie na życie swojego męża. Po jego śmierci wypłata świadczenia wymaga podpisania ugody w związku z pewnymi niejasnościami w dokumentach. Opiekun prawny pani Heleny nie może jednak samodzielnie podpisać ugody, ponieważ jej treść wykracza poza tzw. zwykły zarząd majątkiem (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Opiekun musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Bez niego ugoda jest nieważna.
Skutki braku zgody sądu lub przedstawiciela ustawowego
📌 Dla poszkodowanego / uposażonego:
- brak możliwości uzyskania odszkodowania w terminie,
- ryzyko całkowitej utraty prawa do świadczenia, jeśli przedawnienie minie zanim uzyska się zgodę.
📌 Dla ubezpieczyciela:
- ryzyko procesów sądowych,
- obowiązek dopłat, jeśli ugoda zostanie uznana za nieważną,
- dodatkowe koszty postępowania likwidacyjnego.
Jak uniknąć problemów?
- Sprawdź zdolność do czynności prawnych osoby, która ma podpisać ugodę z ubezpieczycielem.
- Jeśli jest małoletnia lub ubezwłasnowolniona – skonsultuj się z prawnikiem przed podpisaniem dokumentów.
- W razie wątpliwości złóż wniosek do sądu rodzinnego o wyrażenie zgody na zawarcie ugody.
- Pamiętaj, że ubezpieczyciel nie ma obowiązku wypłaty świadczenia na podstawie nieważnej ugody.
Podsumowanie
Brak pełnej zdolności do czynności prawnych po stronie osoby uprawnionej do odszkodowania może skutecznie wstrzymać lub uniemożliwić wypłatę świadczenia – nawet jeśli sama umowa ubezpieczenia została zawarta prawidłowo.
Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do podpisywania ugód, które zawierają element zrzeczenia się roszczeń. W takich sytuacjach przedstawiciel ustawowy często musi uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Zaniedbanie tej procedury może oznaczać nieważność ugody i poważne komplikacje prawne.
Podstawa prawna
- art. 101 § 3 – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
- przepisy o zdolności do czynności prawnych – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- brak zdolności do czynności prawnych w ubezpieczeniach
- ugoda z ubezpieczycielem a zgoda sądu
- wypłata odszkodowania małoletni
- odszkodowanie osoba ubezwłasnowolniona
Przydatne linki: